SZKIEŁKIEM ETNOLOGA

Trzy dni i noce z kulturą pustyni

Raz do roku, na prze­ło­mie stycz­nia i lutego, wśród zło­tych pia­sków pustyni Thar, w Jaisal­me­rze, tuż u pod­nóży XII-wiecznego fortu, roz­po­czyna się nie­zwy­kły festi­wal. Pustynne prze­strze­nie niosą rytm bęb­nów, do któ­rego śpie­wane są pie­śni o miło­ści, tęsk­no­cie i walecz­no­ści, a mrok nocy roz­bły­ska nie tylko wiel­kimi lam­pami oświe­tla­ją­cymi scenę, ale też barw­nymi stro­jami arty­stów i mie­dzia­nymi naczy­niami z roz­pa­lo­nym ogniem, które wirują wraz z nimi w tańcu. Desert Festi­val — Festi­wal Pustyni. Przez trzy dni i trzy noce cele­bruje się kul­turę wytwo­rzoną przez ludzi żyją­cych na tych jakże trud­nych tere­nach. Są to zarówno miesz­kańcy Jaisal­meru, jak i ludy noma­dyczne, cho­ciażby Ban­jara, zwani indyj­skimi Cyganami.

Trzy dni wypeł­nione są rado­snymi kon­kur­sami: na Miss Pustyni, na naj­dłuż­sze wąsy, na naj­szyb­ciej i naj­pięk­niej zawią­zany tur­ban (wszak ten zarost i nakry­cie głowy od wie­ków sta­no­wią powód do dumy wśród męż­czyzn Radża­stanu, a unie­sione w górę koń­cówki wąsów sym­bo­li­zo­wały nie­na­ru­szony honor ich posia­da­cza). Wszystko to prze­pla­tane tar­giem i wyści­gami wiel­błą­dów, wystę­pami kugla­rzy i mario­net­ka­rzy. Noce nato­miast poświę­cone są tań­cowi i muzyce. Miej­scowi i przy­jezdni roz­sia­dają się wokół sceny, by pod roz­gwież­dżo­nym nie­bem, w oto­cze­niu wiel­kich, pustych prze­strzeni oglą­dać nie­zwy­kłe, wido­wi­skowe pokazy. Na pod­wyż­sze­niu wirują tan­cerki w stro­jach wyszy­wa­nych luster­kami, które odbi­jają każdy pro­mień świa­tła, inne przed­sta­wiają taniec chari — poru­szają się bar­dziej sta­tecz­nie, z gra­cją, by nie strą­cić z głowy naczy­nia z roz­pa­lo­nym wewnątrz ogniem. Po nich na scenę wkra­czają kobiety z ple­mie­nia Kal­be­lia, by poka­zać taniec węża, w któ­rym ich ciała zaska­kują ele­gancką gib­ko­ścią. Uko­ro­no­wa­niem wie­czoru staje się pokaz wyko­ny­wa­nia wokół sceny obro­tów na kola­nach – trud­nej sztuki, opa­no­wa­nej przez nie­wielu, zwią­za­nej ściśle z Radżastanem.

Festi­wal koń­czy się w noc Pur­nimy – pełni księ­życa, na piasz­czy­stych wydmach poza mia­stem. Te trzy krót­kie dni zosta­wiają jed­nak wra­że­nie, że oto było się świad­kiem cze­goś magicz­nego, że wie­czory spę­dzone wśród muzyki i tańca z jed­nej strony poka­zują i obja­śniają tra­dy­cje Radża­stanu, a z dru­giej czy­nią go jesz­cze bar­dziej tajem­ni­czym, baśnio­wym i niezapomnianym.

Kuchnia Indii

W trak­cie reali­za­cji filmu doku­men­tal­nego o kinie bol­ly­wo­odz­kim zare­je­stro­wa­li­śmy rów­nież wątki doty­czące kuchni indyj­skiej.  Był to temat poboczny, ale na tyle inte­re­su­jący z kul­tu­ro­znaw­czego punktu widze­nia, że obok filmu ‘wła­ści­wego’ powstał krótki mate­riał o tema­tyce kuli­nar­nej. O jedze­niu, pro­ble­mach z gula­szem na stole i współ­pracy z kucha­rzami z Indii opo­wie­działa nam w paru sło­wach pani Helena Gąsienica-Daniel, wła­ści­cielka hotelu, w któ­rym zatrzy­mała się ekipa filmowa.

Auto­rzy filmu: Magda Guziejko, Mariusz Rani­szew­ski, Patryk Pawlaczyk

Ligawka

„Ligawka” , reali­za­cja: K. Choj­nacki, P. Szacki 1982 r., Arch. PME/F. 78

Niecka — czym to się je?

W pew­nej restau­ra­cji, która naj­pierw powstała w Kra­ko­wie, a następ­nie roz­ro­sła się w sieć ogól­no­pol­ską, można zamó­wić „Nieckę Chłop­ską”. Jest to oferta spe­cjalna, ser­wo­wana z nie­jaką pompą. Pra­wie dwa­dzie­ścia lat temu, kiedy mia­łem oka­zję skosz­to­wać róż­nych mięs tego dania (a cze­góż tam nie było!), nie podej­rze­wa­łem — zatwar­działy miesz­czuch — że drew­niany pół­mi­sek, na któ­rym je podano i od któ­rego danie wzięło nazwę, jest nie wymy­słem mar­ke­tin­go­wym restau­ra­tora, a się­gnię­ciem do tra­dy­cji. Z błędu wypro­wa­dził mnie poniż­szy film, nakrę­cony w 1975 roku w pod­kar­pac­kiej wsi Rakszawa.

Film ze zbio­rów PME

Sygn. Arch. F.28

Wyrób nie­cek  1975    Rak­szawa, reż.   K. Choj­nacki P. Szacki U. Gma­chow­ska, PME