Na zdjęciu kamienna rzeźba Lazarusa Takawiry „Kąpiąca się”. Jej właścicielem jest Dariusz Skonieczko, pracownik Działu Etnografii Pozaeuropejskiej w naszym Muzeum. Rzeźba stała w hallu Muzeum, ale na czas remontu musiała się wynieść na dziedziniec :)

No dobrze, przydrożne kapliczki to jedno – ale spacerując po wielkim mieście, jakim jest Warszawa, również można się natknąć na te małe miejsca kultu. Widoczne są zwłaszcza w maju, kiedy to zbierają się pod nimi okoliczni mieszkańcy, by odmówić litanię do Matki Boskiej. Zatrzymują się pod nimi kościelne procesje w Boże Ciało, ruszają spod nich pielgrzymki.

Spacerując po Grochowie, gdzie mieszkam, właściwie co krok napotykam na kapliczki. Stare, nowe, zniszczone, zadbane – ale prawie zawsze otoczone kultem. Oto najciekawsze z nich:

1. 1. Kapliczka z 1829 roku stojąca na ul. Międzyborskiej przy al. Stanów Zjednoczonych. W środku znajduje się figurka Matki Boskiej Niepokalanej. Według legendy w tym miejscu grzebano Polaków poległych podczas bitwy pod Olszynką Grochowską w 1931 roku.
2. 2. Święte drzewo na ul. Podskarbińskiej. Podobno kapliczki miały uchronić drzewo przed śmiercią – i najwyraźniej im się to udało. W maju można zobaczyć pod drzewem okolicznych mieszkańców odmawiających litanie, palących znicze i przynoszących świeże kwiaty.
3. 3. Kapliczka na klatce schodowej kamienicy przy ul. Czapelskiej 30. Ołtarzyk powstał tuż przed drugą wojną światową z inicjatywy gospodarzy domu. W czasie wojny i wiele lat po niej mieszkańcy zbierali się w tym miejscu na wspólną modlitwę.
4. 4. Figurka świętego Ekspedykta – ul. Chłopickiego 54. Nad balkonem ostatniego piętra bardzo zniszczonej kamienicy można dostrzec malutką, równie zniszczoną figurkę, która przedstawia rycerza w zbroi, trzymającego w lewej ręce palmę męczeństwa, a stopą depczącego kruka, który symbolizuje dzień jutrzejszy. To święty Ekspedykt, potężny opiekun i łaskawy orędownik, patron spraw trudnych i beznadziejnych. Ciekawostką jest, że na Grochowie można znaleźć jeszcze jedną figurę św. Ekspedykta – niedawno odnowioną – na froncie kamienicy przy ul. Grochowskiej 263.
5. 5. Kapliczka z Matką Boską Różańcową na froncie piętrowego domu przy ul. Zamienieckiej 25A; do niedawna mieszkały w nim Siostry Pasjonistki św. Pawła od Krzyża.
6. 6. Krzyż metalowy z małą pasją przy ul. Chłopickiego 49b, w pobliżu przejazdu kolejowego na Olszynce Grochowskiej. Według daty na cokole został ustawiony w 1912 roku, w domniemanym miejscu zranienia gen. Józefa Chłopickiego w czasie bitwy o Olszynkę Grochowską.
7. 7. Krzyż drewniany na rogu ulic Międzyborskiej i Grochowskiej, ufundowany w 1820 roku przez Stanisława Baliszewskiego w podzięce za uratowanie Grochowa przed epidemią cholery. W czasie bitwy pod Olszynką Grochowską w pobliżu krzyża stacjonował powstańczy sztab generała Józefa Chłopickiego, a także znajdował się szpital polowy. Według legendy obok tego krzyża w 1831 roku zmarł wskutek odniesionych ran generał Franciszek Żymirski.
8. 8. Mural na ścianie domu na skrzyżowaniu ulic Osowskiej i Domeyki. Jeszcze kilka lat temu w tym miejscu znajdowały się drzwi do budynku. Potem je zamurowano, a jakiś artysta namalował na ścianie wizerunek Matki Boskiej. Przykład sacrum wielkomiejskiego – na szczęście nie zauważyłam, żeby mural był przedmiotem kultu.
9. 9. Kapliczka w lesie Olszynka Grochowska – prawdopodobnie upamiętnia miejsce śmierci (a może i pochówku) jednego z żołnierzy walczących w bitwie o Olszynkę. Takich kapliczek w gąszczu rezerwatu można spotkać kilkanaście i każda z nich jest przystrojona kwiatami, a czasem nawet palą się pod nimi znicze.

….czerwona jak puchar wina,
biała jak śnieżna lawina….

(fragm. wiersza K. I. Gałczyńskiego Pieśń o fladze)

                Wyrażenie stanu ducha  barwą – to zjawisko znane od wieków i nie chodzi tylko o strój żałobny (zresztą jako czarny wprowadzony dość późno w Europie).  Średniowieczny rycerz ‘zbrzydzony i znudzony światem’ dodawał do swego stroju coś z czerni i czerwieni,  akcentujący swa wierność przywdziewał zaś niebieski…. A może zaaplikować żółte kwiaty na żółtaczkę, a czerwone na tamowanie krwi? Tak,  jeśli postępujemy według XVI-wiecznej nauki o sygnaturze, która każdej roślinie przypisywała pożyteczny dla człowieka kształt i kolor.

Polska  flaga, bo to ona ma być punktem wyjścia tej notki, edukowanym w Polsce dzieciom kojarzy się zawsze z ‘krwią i bliznami’. W wielkim koszu kultury poszukajmy jednak jeszcze innych znaczeń czerwieni i bieli, uznając je –tak jak i całą resztę barw– za funkcje kultury ze swoimi znaczeniami, kontekstami werbalnymi, społecznościowymi, różniącymi się odbiorem w swoim historycznym zróżnicowaniu.

BIAŁY

Biel kojarzono z jasnością dnia, a więc z ludzką aktywnością, słońcem, ładem, »[biały] jest najwspanialszą potęgą światła,(…) jest światłem samem« (Karol Libelt).  Biel to  świętość: stąd biały sęp nad głową faraona  strzegący egipskiego władcy i  stąd białe szaty kapłanów oraz biel zwierząt ofiarnych traktowanych często jako epifanie samych bóstw.  Biały wyraża również ideę chwały, promieniującą szczęśliwość, a np. w Kościele Katolickim podkreśla nastrój świąteczny i często łączony jest ze złotym. W polskim folklorze znajdujemy »białą« górę jako tę stojącą  w opozycji do góry ciemnej, »łysej«– złej.  Mówi się też o białym kamieniu– umieszczony na granicy między światami, jest związany z płodnością, dlatego w niektórych regionach pannę młoda sadzano właśnie na białym kamieniu i na takim też w piosenkach oplakiwano śmierć najbliższych (» siedział Jasio na białym kamieniu/trzymał martwą Kasię na swojem ramieniu«).   Owa »zaświatowość« bieli widoczna jest także w kolorze żałobnym, jakim biel jest  w wielu kulturach (także dawniej na wsiach polskich) , w bieli całunu, w bieleniu grobów… Najwięcej bieli w polskim stroju ludowym znajdziemy w tradycyjnym odzieniu z Biłgoraja, a także na Pogórzu.

CZERWONY

Czerwień to kolor krwi i ognia, mocy oczyszających i gniewu, wojny i miłości. Biorą ją sobie za atrybut bogowie słoneczni i wojowniczy (Mars, Perkun, Thor), jako symbol władzy przez wieki zgłaszają wyłączny akces władcy tego świata odziani w purpurę i szkarłat. W heraldyce szlacheckiej czerwień symbolizuje cnotę odwagi oraz waleczność. Czerwień w obrzędach weselnych często widzi się w strojach drużbów (np. czerwone szaliki w Azerbejdżanie, czerwone wstążki w Wielkopolsce), bo podkreśla ich godność,a  także symbolizuje sprowadzenie obecnych śmiertelników do sfery śmierci. Czerwień i śmierć – tak, to połączenie obecne w wielu rytuałach, spójrzmy chociazby na  malujacych się »na wojenną ścieżkę« Indian, ukraińskie czerwone pasy pogrzebowe i pomalowane na czerwono trumny w Nowej Zelandii.  Bo czerwień chroni – przed demonami, przed szkodą, przed pechem: przykład? Przewiązywanie, przetykanie nicią czerwoną było obecne w codzienności naszych pradziadów – w XIX wieku np. przywiązanie hazardziście do prawej ręki czerwoną nitka serca nietoperza zapewniało wygraną.

Z kolei ja sama  pamiętam uwagi młodych (!) matek kierowane do mnie; »a czemu wózek bez czerwonej wstążeczki? Ja swojemu synkowi przywiesiłam taką«. Od jakiegoś czasu widuję te kokardy całkiem pokaźnych rozmiarów – może powstał jakiś specjalny rynek związany z  niszą pt. apotropeion? W kazdym razie– gdyby Wam masło czy ciasto nie wychodziło– przykryjcie je czerwoną chustką jak to się dawniej robiło i poproście ukochanych o sznur czerwonych korali: odpędzą diabła, koszmary, obronią przed piorunami i wiatrami, chorobą.

Scenariusz zajęć, jaki ułożyłam pod kątem tych 2 dni pracy, zakładał także ‘pracę w terenie’ – dlatego zaraz po powitaniu i krótkim wprowadzeniu, dzieci podzieliły się na ‘etnografów’ i  ‘mieszkańców’. W wyimaginowanej wsi Ogórkowo przeprowadzono wywiady , a już kilkanaście minut później  ‘baby na ławach’ i ‘chłopy przy płocie’ stali się konserwatorami, inwentaryzatorami, pracownikami działu marketingu, scenografami. Oczywiście pracownicy merytoryczni oraz  techniczni także wparli naszą ekipę muzealną. Cel był jasny – ma powstać do jutra wystawa, której tytuł po ‘burzy mózgów’  zapisano ostatecznie jako ‘Nasze wakacyjne skarby’. Przyniesione wcześniej do szkoły pamiątki z podróży zostały poddane selekcji  i włączone do ’kolekcji’,  następnie konserwatorzy wytypowali te nadające się na wystawę, a inwentaryzatorzy rozdali karty obiektów do wypełnienia. Powstały niesamowite często opisy, dużo pytań spadło też na prowadzącą zajęcia (‘proszę pani, a co wpisać w <restauracja>?”, ‘proszę pani, a muszla to jaka technika?’),  zauważyłam, że dzieci z dużym przejęciem wypełniały rubryki: ‘ nazwisko zbieracza’ oraz ‘podpis wypełniającego kartę’.  Na koniec katalog prezentował się imponująco!  Mój nieśmiały pomysł spisania historii poszczególnych magnesów z Grecji, szyszek z Włoch i muszelek z Bałtyku  został podchwycony przez nauczycielki i dzielni muzealnicy  (przyznaję — przy wtórze paru jęków ) następnego dnia przynieśli naprawdę niezwykłe, ilustrowane prace.  Nie mogło zabraknąć multimediów – dyktafonem nagrałam krótkie wypowiedzi  o każdej pamiątce i ten plik rodzice jednej z dziewczynek przegrali na płytę CD: zapętlone głosy uczniów płynące z głośnika towarzyszyły wystawie, tak zresztą jak opowiadania i karty obiektów, które można było przeglądać, czytać, podziwiać.

nagranie dzieci

Drugi dzień był bardzo wyczerpujący – latanina po całym budynku, bo część ekipy  aranżowała w pocie czoła przestrzeń wystawową (niewielką i z wymogiem ‘odporności na biegających gimnazjalistów’), część projektowała plakaty i ulotki, by inni z kolei mogli porozwieszać je w całej szkole.  Nie zabrakło nerwów, ja sama musiałam – nie znając wcześniej dzieci — orientować się, komu jakie role powierzyć, kto w  czym będzie dobry, kogo od czegoś odsunąć, bo go ‘roznosi’ i być może malowanie napisów nie jest dobrym rozwiązaniem dla osoby, która  najlepiej wypada w śmiganiu po nożyczki, taśmę czy aparat.

Oficjalny wernisaż nastąpił popołudniu– na zebraniu rodziców. Z tego, co mi doniesiono wiem, że choć planowano wystawę następnego dnia rozebrać, stała kilka dni dłużej i cieszyła się dużym zainteresowaniem.

          Włocławskie fajanse, gościły czasach PRL-u w wielu domach, nabywane i z racji mody i z braku innych alternatywnych wyrobów. Często pełniły podobnie jak w izbie wiejskiej – funkcję wyłącznie dekoracyjną, schodząc z tego piedestału w latach 90, przy zmienionej estetyce wnętrza: zdjęte ze ścian talerze, zabrane  z półek stojące niemo miski, miseczki, sosjerki, dzbanuszki, filiżanki zyskały życie ich właścicieli. Dawne wyroby bywają do nabycia w kolekcjach prywatnych, na warszawskim Kole, na aukcjach internetowych.

Zajrzyjmy do kuchennych maminych i babcinych szafek i popatrzmy czy nie kryją się w nich „włocławki” (lub „koła”) – fragment naszego „narodowego designu” w wersji masowej, będącego mariażem technologii (fajans), ludowości (stylistyka i dekoracje wykonane przez „ludowe” malarki), sztuki („nadzór” plastyków nad linią produkcyjną) i państwowego PR –u (promującego tę twórczość, zapewniając jej masowość produkcji, promocję i zbyt w kraju oraz za granicą) i być może naszych . Prywatna Fabryka Fajansu we Włocławku produkuje fajanse nadal, częściowo stosując nowe wzory, częściowo w oparciu o typowe dla Włocławka rozwiązania formalne. Okres boomu na „włocławki” minął, ale być może z tęsknoty za tym co „nasze polskie” lub w pogoni za modną ludowością, jeśli poziom wyrobów zadowoli wybrednych obecnie klientów – włocławskie fajanse jeszcze zagoszczą w domach. Ale czy trafią do muzeum jako warty zarejestrowania artefakt ? Współczesne trendy zadecydują na ile „Włocławki” warte będą utrwalenia. W kolekcji PME w chwili obecnej znajduje się 128 obiektów – przykładów dawnej ceramiki włocławskiej.

BIBLIOGRAFIA

Chrościcki L., Fajans, znaki wytwórni europejskich, Warszawa1989

Hankowska R., II Biennale Fajansu Wrocławskiego, Włocławek 1975

Henel Z., „Talerzyk jeszcze nie leży”, [w:] Archiwum tygodnika Polityka, nr 3 (2588) z dn. 2007-01-20, s.85–86

Przykłady mis włocławskich z kolekcji ceramiki w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Nabyte w wyniku pokonkursowych zakupów pochodzą z Przekazu Ministerstwa Kultury i Sztuki z roku 1958. Doceńmy zarówno tradycjonalizm jak i indywidualizm dekoracji na wybranych misach.

Obecnie imię to raczej kwestia mody. Poza ‘nieśmiertelnymi’ Mariami, Annami i Katarzynami pojawiają się raz Julie, kiedy indziej Oliwie lub Nikole. W ubiegłym roku największą popularnością cieszyły się imiona Lena i Szymon. Nie ma co ukrywać, że ogromny wpływ na wybierane opcje ma telewizja i inne środki masowego przekazu. Flagowym przykładem są liczne Isaury, których ‘wysyp’ nastąpił gdy emitowano słynną telenowelę „Niewolnica Isaura”.

W Polsce samowola rodziców jest jednak ograniczona przez art. 50 ustawy „Prawo o aktach stanu cywilnego”, który to zabrania nadawania imion w formie zdrobniałej, obraźliwych oraz obcobrzmiących, jeśli tylko mają swój polski odpowiednik. Opinię w wątpliwych przypadkach wydaje Rada Języka Polskiego, która niejednokrotnie roztacza przed pytającymi wizję ciężkiego dzieciństwa, które Mice czy też Bastianowi zapewnią nabijający się z nich rówieśnicy (Mika zbytnio kojarzy się bowiem z fiku-miku, a Bastian z bestią lub bastionem). Trzeba jednak pochylić czoła i podziękować im za to, iż nie zgadzają się, by po naszych ulicach biegały dziewczęta o imionach Setsuna czy Truskawka lub chłopcy – Piołun albo Godspower (wszystkie imiona pochodzą z konsultacji językowych na stronie RJP).

Aż takich problemów nie mają z nadawaniem nietypowych imion mieszkańcy Ameryki Łacińskiej. W niektórych wypadkach nie wiadomo, czy należałoby pogratulować rodzicom inwencji twórczej, czy może raczej westchnąć nad maleństwem, które nosi imię Revmex (skrót od Rewolucji Meksykańskiej), Concepción Concha Alegre (Poczęcie Radosna Muszla), Chevrolet da Silva Ford, Virus Margarita czy też Arcángel Gabriel Salvador (Archanioł Gabriel Zbawiciel). Pewna brazylijska fanka Elvisa Presley’a postanowiła nazwać swoje potomstwo po tejże gwieździe lat 60-tych. I choć dzieci jest aż siedmioro, to jednak nie zabrakło jej pomysłów – nazwała je Elvis, Elvicentina, Elvislaine, Elvismara, Elvislene, Elvislei i Elvisnei. Inny mieszkaniec tego samego kraju postanowił oddać hołd swoim ulubionym piłkarzom i nazwał syna Tospericagerja, od pierwszych sylab ich imion lub przydomków (kolejno: Tostão, Pelé, Rivellino, Carlos Alberto, Gérson, Jairzinho). Nie wszystkie takie przypadki są jednak rezultatem celowych starań rodziców, niekiedy jest to wynik zwykłego nieporozumienia. Pewien mężczyzna, poszedłszy zarejestrować swoją córkę, miał pecha trafić na niezbyt dobrze słyszącego urzędnika. Kiedy ten po raz kolejny prosił o powtórzenie jakie imię zostało wybrane, zdenerwowany ojciec wykrzyknął: „Już mówiłem, Maria!”. Jakie musiało być jego zdziwienie, gdy zobaczył w dokumentacji imię ‘Jáfalei Maria’, czyli… ‘Jużmówiłem Maria’.

Lata powojenne to czas rozkwitu mozaikarskich technik zdobniczych w miejskiej przestrzeni publicznej. Ściany u zbiegu ulic Zgoda i Złotej, budynek EMPIK-u przy rondzie de Gaulla,  kasetony  pod arkadami na MDM– ie, żeby wymienić tylko te, które widzę na co dzień,  śmiało mogą pretendować do rangi materialnego dziedzictwa kultury i to nie tylko jako dokument pewnej epoki – wiele z nich było (niestety można mówić o nich często jedynie w czasie przeszłym)  jeżeli nie sztuką, to co najmniej dobrym wytworem rzemiosła.

Ironią losu można nazwać fakt,  że mozaiki, które zdobiły zewnętrzne ściany domów, czyli te najbardziej narażone na kaprysy pogody czy (ostatnio) krótkowzroczność przedstawicieli wspólnot mieszkaniowych niszczących bezpowrotnie najlepsze przykłady sztuki użytkowej (m.in. neony) podczas zwyczajnego ocieplania budynku, otóż te właśnie mozaiki ocalały w ilości znacznie większej niż osłonięte od nieprzyjaznego świata wnętrza lokali użytkowych. Kawiarnie, cukiernie, miodosytnie (ktoś jeszcze pamięta co to miodosytnia?) i restauracje różnych kategorii obfitowały we wszelaką sztukę naścienną. Podręcznikowym przykładem jest wystrój warszawskiego baru „Lajkonik” ze spontaniczną pracą zbiorową przedstawicieli artystycznej bohemy, innym, mniej znanym jest dawna miodosytnia ozdobiona rysunkami Antoniego Uniechowskiego.  Od kilku miesięcy można znów podziwiać cudem ocalone słynne satyryczne freski „Lajkonika”, jednak stanowi to tylko potwierdzenie smutnej reguły, która dotyczy reszty lokali. Rysunki Uniechowskiego zamalowane,  mozaiki w restauracji „Mazowsze” skute – dziś jest tam siedziba banku…  nie wiem co z dawnym barem kawowym Ali – Baba wyściełanym niemal w całości mozaiką nadającą mu wygląd jaskini.

Przyglądając się tej na chybił – trafił wyciągniętej z pamięci liście, można dojść do wniosku, że w większości wymienionych przypadków zmiana właściciela nie wpłynęła  korzystnie na zachowanie śladów  przeszłości.  Można w związku z tym dziękować losowi i mieć nadzieję, że „Złota Kurka” nie tylko była i jest, ale też długo pozostanie barem mlecznym. Tu czas zatrzymał się zarówno  w menu, meblach, okienkach przyjmujących zamówienie i wydających potrawy, jak i w dwóch mozaikach zdobiących przestrzeń międzyokienną.

Każda mozaika zbudowana jest z trzech poziomych kompozycji o tematyce nawiązującej do oferowanych w „Złotej Kurce” potraw, czyli nabiału. Motyw wiodący to zwierzęta mleczne – krowy, kozy, owce, oraz drób – dolna kompozycja przedstawia dwie zwrócone do siebie dzióbkami kokoszki umiejscowione  nad rządkiem kurczaków.  Na sąsiedniej mozaice odpowiednio w tym miejscu dziobią ziarno dwie perliczki.

W odbiorze całości przeszkadza tylko jeden element mówiący co nieco o dzisiejszej estetyce. Jest to nowoczesna śnieżnobiała rura ciepłownicza biegnąca zgodnie z zasadą greckiego złotego podziału w miejscu, w którym wzrok widza powinien natrafić na rzecz w obrazie najważniejszą. Można ironizować, że nie jest to sprawa przypadku, bowiem rury występują w bliźniaczej harmonii przed obiema mozaikami.

Czytelnik tego bloga musi wybaczyć jakość ilustrujących tę notkę fotografii.  Zdjęcia, mimo zgody kierowniczki baru, nie były łatwe do wykonania z uwagi na konsumujących pod mozaikami klientów. Wiedząc jak nietaktowne jest przerywanie komuś posiłku, musiałam dokonywać swoistej ekwilibrystyki, chcą uchwycić świat mlecznej fauny w tle. Tym bardziej, zachęcam do podziwiania opisanych dekoracji na żywo … póki jeszcze są.

Adres: Bar „Złota Kurka” ul. Marszałkowska 55/73, Warszawa (okolice Placu Konstytucji)

g. 17.00 –18.30 warsztat dla dzieci „Latawce japońskie” oraz prezentacja na temat majowego Święta Chłopców (oficjalny Dzień Dziecka w Japonii, przypadający w okolicach Nocy Muzeów)

(obowiązują zapisy od 7 maja –  edukacjadzieci@ethnomuseum.pl, Tel. 22 827 76 41 do 46 wew. 218). Uczestnicy warsztatów będą mogli skonstruować zabawkę aerodynamiczną.

1. g. 19.00 wystawa „Zwykłe-Niezwykłe”. Opowiadająca o budowaniu kolekcji muzealnych wystawa zostanie na nowo zaprezentowana w PME
2. g. 19.00 – 19.30 koncert akordeonisty Volodymyra Gajdychuka na otwarcie Nocy Muzeów w PME – hol na parterze

Kieratówka:

g. 19.00 – 01.00 Nowo powstające Muzeum Jazzu (gościnnie) przedstawia filmy jazzowe Andrzeja Wasylewskiego o przenikaniu muzyki ludowej do jazzu. W programie:

19.00 – 19.30 „Czas jazzu – Willis Conover” — pokaz filmu

19. 30 – 19.45 Spotkanie z twórcami filmu| reżyserem Andrzejem Wasylewskim i autorem zdjęć Ryszardem Jaworskim.

19.45 – 20. 15 „Tu się zaczęło – Nowy Orlean” — pokaz filmu

20.15 – 21.30 – samodzielne zwiedzanie ekspozycji, + standardy jazzowe LIVE ! (w wykonaniu zespołu Jazz »n Nova)

21.30 – 21.45 Trąbka,barwy instrumentu. Demonstruje Marc Shepperd.

21.45 – 23.00 — samodzielne zwiedzanie ekspozycji + standardy jazzowe LIVE (w wykonaniu Jerzego Antoszkiewicza)

23.00 – 23. 15 Trąbka,barwy instrumentu. Demonstruje Marc Shepperd.

23.15 – samodzielne zwiedzanie ekspozycji

0.00 – 0.30  „Czas jazzu – Willis Conover” — pokaz filmu

0.30 – 1.00 „Tu się zaczęło – Nowy Orlean” — pokaz filmu

Przed Muzeum, cała noc: kiermasz rękodzieła pt. „Budujemy nowy dom”

ZAPRASZAMY!

Fragment wywiadu:

Jak to się tkało kiedyś?

Były krosna takie drewniane, było dużo z tym wszystkim zachodu, bo trzeba było składać i rozkładać, składane i rozkładane były te krosna. I nicielnice takie tam… …. I te nici do tych nicielnic i potem tkało się. „Bełdo” nazywało się, co tak przyklepywało się te płótno w krosnach. I jak osnowa była z bawełny już zrobiona, to wełną przetykało się … A obrusy to lniane robiło się. Lnem przetykało się. (…) Płótna rozścielało się na łące i (…) słońce bieliło. Do wody, namaczało się i znowu rozciągało się i tak kilka razy dziennie, jak słońce już było, to znaczy w czerwcu gdzieś tak. A te kolorowe, które jasne to prało się, tylko tak ostrożnie, żeby te kolory… Różnie bywało z tymi kolorami. Jedne puszczały, drugie nie. (…)