Widzimy wyraźnie jak motywy wzajemnie się przenikają i te same z zakopiańskich budynków występują na przedmiotach wyposażenia wnętrza. Ale te ostatnie dostępne są już głównie w muzealnych kolekcjach, wśród których możemy podziwiać autentyczną sztukę prosto z góralskiej chałupy, tę która była inspiracją dla Witkiewicza i tę która powstała po witkiewiczowskiej „reformie”, także tę, powstałą po wojnie konkursową, pamiątkarską, a może niebawem i tę etnodizajnerską przy okazji kolejnych edycji ETNOKOLEKCJI.

Tymczasem centrum małej miejscowości stanowi zazwyczaj kościół, zatem i pogrzeb dzieje się w centrum – w centrum dnia, centrum życia każdego, kto akurat będzie miał spotkanie z Rytuałem. Pogrzeb podmiejski to  wstrzymanie ruchu, współuczestnictwo natychmiastowe, ludzie na progach sklepów, na balkonach,  twój momenty pauzy, bo przejście na pobliski cmentarz głównymi ulicami blokuje ruch z rynku i stoi się na skwerze z fontanną – trochę bezradnie podając swoją współczującą postawę  wychodzącym z kościoła. Nie sposób się nie zatrzymać, nie sposób nie uczestniczyć. Nekrologi w małym miasteczku są wszędzie: na drzewach, płotach, a w okolicy zamieszkania Zmarłego następuje ich kumulacja, tak że kolejne  nazwiska wpadają w pamięć i ma się wrażenie swoistej zadzierzgniętej znajomości z Tym, którego będą niedługo żegnać jego prawdziwi bliscy.

Na marginesie  dodam, że interesującą dla mnie  kwestią jest  fakt nie upamiętniania zdjęciami pogrzebów. Tak jakbyśmy zostawiali sobie wspomnienia emocji, które z upływem czasu blakną. Zaznaczamy datę w kalendarzu, by udać się w  rocznicę śmierci bliskiej osoby na cmentarz, zamawiamy Mszę. Grób-objęty  opieką rodzinną czy specjalnych służb – staje się tą jedną jedyną realną pamiątką z tamtego dnia.  Przechowujemy  także  nekrologi wycięte z gazet. Zdjęcia z pogrzebów pokazywano mi zwykle w czasie badań terenowych w naprawdę małych wsiach i miasteczkach w Polsce i Europie, ponieważ jednak tu gdzie mieszkam obecnie nie zadzierzgnęłam jeszcze tak mocnych   sąsiedzkich więzi, by oglądać rodzinne albumy, nie wiem czy na moim aktualnym Terenie jest to praktykowane. Napotykając wielokrotnie kondukty w drodze z/do stacji np., nigdy nie zauważyłam momentu dokumentowania tej chwili przez obserwatorów czy uczestników tego wydarzenia. Wyjątkiem są pogrzeby znanych osób -  kombatantów wojennych, ludzi sztuki czy polityki: wtedy obecna jest lokalna prasa, fotografująca całość obrzędu.

Specyfika przedstawionej tu przeze mnie opozycji pogrzeb-wesele jest  taka, że choć pogrzeby odbywają się niemal codziennie, to śluby widuje się już rzadko. Swoistą konkurencją dla ślubu małomiasteczkowego  jest  bowiem jak sądzę większy wybór reprezentacyjnych świątynnych wnętrz w pobliskim Dużym Mieście (albo bliższej, ale ‘modnej’ miejscowości równie małej jak rodzima), a to wszak przekłada się na jakość plenerów, oprawy, słowem – tego, co złoży się na kształt Pamiątek. Wybiera się  show pt. Ślub w Mieście , ponieważ to oznacza lepszą  (ładniejszą) dokumentację, ‘prawdziwą pamiątkę na całe życie’- jak zachwalają w swoich ofertach dokumentaliści ślubni.  Z chrztami i Pierwszymi Komuniami zaczyna być podobnie – choć ta druga uroczystość bardziej ‘trzyma się lokalności’ głównie ze względu na swoistą symbiozę  rejonizacji szkół i przygotowań katechetycznych do przyjęcia tego Sakramentu przez dzieci.

Jedną z zasad badań terenowych, jaką mi wdrożono na studiach był imperatyw udania się na miejscowy cmentarz po przyjeździe na miejsce docelowe. W ten sposób poznawało się historię Miejsca –daty, nazwiska, zapisy, wygląd pomników, zadbanie bądź nie: te elementy konstytuowały podstawowe dane na temat mieszkańców i ich dziejów. Nie wiem, co mnie powstrzymuje, ale odkąd mieszkam w mojej podmiejskiej chatce, nie byłam ani razu na cmentarzu. Choć obok jest targ, droga do przedszkola, domu, lekarza. Nie przekroczyłam bramy.  Może gdybym przekonanie o ‘osiedleniu się’ zamieniła na ‘tymczasowość’ zamieszkania, udałoby mi się uczynić ten krok badawczy?

      Komora służyła do składania zgromadzonych zapasów ziarna i pożywienia. Przechowywano w niej produkty konsumowane na bieżąco oraz zapasy żywności, trzymano nieużywane na co dzień, ale cenniejsze sprzęty: paradną uprząż, narzędzia, okucia wozów. W ceramicznych garnkach skrywano zaoszczędzone pieniądze. Na drągach zawieszano odzież, zapasy przędzy, samodziały. Opierane na cegłach lub zawieszane na drutach drewniane półki, chroniły przechowywane zapasy żywności oraz banknoty przed gryzoniami. Po jesiennej zwózce plonów z pola stan komory był najzasobniejszy. Zimą systematycznie przybywało też ziaren z młóconego w tym okresie zboża. Dostępu do komory chroniła wstawiona w nieduży otwór okienny kowalska krata.

      W celu „odciążenia” izby i zachowania w niej porządku w komorze organizowano niektóre prace gospodarcze, jak cedzenie mleka, odciskanie sera, wyrób masła. Komora nie miała stałego wyposażenia w sprzęty użytkowe, cechowała ją przypadkowość wyposażenia. Jej nieodłączną cechą był „nieład” zagospodarowania, w przeciwieństwie do rozplanowania wnętrza izb, w których wszystko miało swoje ściśle ustalone miejsce wg określonych reguł. W izbach panował porządek w usytuowaniu sprzętów, opozycyjnie, komorę cechował „chaos”. Ten „bezład” wynikał z racji różnorodności wypełniających ją przedmiotów, przede wszystkim naczyń zasobowych: klepkowych beczek z kiszoną kapustą, ogórkami solonym mięsem, drążonych w pniach drzew mniejszych i większych kadłubów oraz różnej wielkości pojemników słomianych służących do przechowywania ziarna i kaszy. Trzymano tu także: żarna w których śrutowano zboże, stępy do rozdrabniania ziarna na kasze, miarki i szufle do przesypywania zboża, niecki i dzieże czekające na zagniatanie ciasta, maselnice na bicie masła, kosze na warzywa i jajka. Do komory trafiały też zdegradowane z izby codzienne sprzęty: wianne skrzynie, półki, niekiedy szafy. Swoją składową funkcję komora dzieliła czasami, z należącym do innej strefy domowej strychem i podobnie jak strych i sień, przynależała w obrębie domu do strefy osobnej, do miejsc ubocznych, ale w przeciwieństwie do strychu znajdowała się na tym samym poziomie wertykalnym, sankcjonującym poziom zamieszkania. Zdarzało się, iż w komorze spały dorosłe dziewki lub ludzie starsi, na wstawionym wzdłuż jednej ze ścian łóżku. „Jest też strych przestrzenią osobną, intymną i wolną od imperatywu norm, podlegania ocenie i kontroli postronnych”[1] Podobnie komora, odwiedzana stale, ale tylko przez domowników, przy codziennych – głównie kobiecych – działaniach konsumpcyjnych, była rzeczywiście jedynym skodyfikowanym w domowej strefie miejscem, do którego nie wpuszczano obcych, zaświadczając jej wyłącznie prywatny charakter.

      Komora to też miejsce metaforyczne, usytuowane z boku wydarzeń i codziennych działań domowników, niedostępne dla oczu osób z zewnątrz, odosobnione, skrywające niewidoczne bogactwo lub biedę. Komora mogła pękać w szwach z nadmiaru dóbr lub skrywać tęsknotę za potencjalną pełnią, godną zaspokojenia potrzeb rodziny. Jej status podlegał niższej waloryzacji niż izby mieszkalnej, ale to od stanu komory zależała egzystencja na poziomie fizycznego przetrwania rodziny. Stan komory był wykładnikiem poziomu bytowego jej członków.

      Współcześnie w dniu 16 października podczas Światowego Dnia Żywności protestujemy w marszach przeciwko wyrzucaniu produktów żywnościowych. Niegdyś – w zamkniętym obiegu ludzi i zwierząt – nic nie mogło się zmarnować, a możliwości konsumpcyjne członków gospodarstwa domowego określała pojemność komory i zgromadzonych w niej pełnych lub niezapełnionych pojemników.

BIBLIOGRAFIA

T. Czerwiński, 1999, W kuchni i w komorze, Muzeum Mazowieckie w Płocku

T. Czerwiński, 2009, Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Muza

J. Lech, 1979, Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze środkowej Polski, [w:] „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi” T 2

 

---

[1] P. Szacki, Ze spuścizny Piotra Szackiego, Archiwum Naukowe PME

Internetowe czasopismo (op.cit.,) ogłosiło konkurs na antropologiczną relację z wakacji.

Formuła konkursu jest otwarta, zarówno pod względem adresatów konkursu, jak i środków wyrazu. Zgodnie z ogłoszeniem:

„ Czytelnicy i sympatycy! Fachowcy i amatorzy! Podróżnicy i turyści! Chwyćcie za pióra i klawiatury, opowiedzcie o tym, co się wam przydarzyło podczas wakacji. Czekamy na teksty, ale też filmy, opatrzone komentarzem zdjęcia, notki, komiksy i inne formy wypowiedzi”.

Nagrodami w konkursie są książki Wydawnictwa Czarne i publikacja na internetowych łamach (op.citu.,). Termin nadsyłania prac: 31 października 2011.

Więcej informacji: http://www.opcit.pl/

 Quinceañerę przywieźli ze sobą imigranci z klasy średniej. Pierwszą oznaką zmian był kolor: sukienka jubilatki mogła być skromna lub przypominać strój księżniczki z bajek, zgodnie z tradycją powinna mieć jednak kolor różowy (dlatego też uroczystość nazywano „la fiesta rosa”). O takie było jednak trudno, więc nastolatki znalazły produkt najbliższy temu poszukiwanemu: suknie ślubne. Krój był idealny, wystarczyło odciąć tren, a tradycyjny kolor został powoli zastąpiony bielą symbolizującą niewinność. Dlatego też na pierwszy rzut oka niekiedy trudno odróżnić czy mamy do czynienia z piętnastolatką prowadzoną do ołtarza w kościele przez swojego honorowego szambelana, czy z panną młodą idącą do ślubu.

 Z czasem „Las mañanitas”, piosenka śpiewana przez mariachis na meksykańskich świętach rodzinnych, zaczęła stanowić integralną część quinceañery, niezależnie od pochodzenia dziewczyny, tak samo jak „dwór”, czyli orszak od siedmiu do czternastu par (niekoniecznie mieszanych), które towarzyszą jubilatce (7x2 plus jubilatka =15). To samo stało się z innymi tradycjami: kolor różowy był zwyczajowy w Ameryce Środkowej, z Portoryko przyszło natomiast obdarowywanie dziewczyny ostatnią lalką, którą ta bierze na ręce jak niemowlę i odkłada do kołyski lub oddaje wybranej przez siebie małej kuzynce. Sam gest ma oczywiście jasną symbolikę: przestaje ona być dzieckiem, a staje się kobietą gotową do założenia rodziny. Z tego kraju pochodzi jeszcze jedna tradycja: ojciec piętnastolatki sadza ją na dekorowanym krześle, niekiedy wyglądającym zupełnie jak tron, zdejmuje jej z nóg płaskie baleriny i zamiast nich zakłada jej buty na obcasie. Jego mała córeczka stała się dorosła. Następnie prosi ją do pierwszego oficjalnego tańca – walca, który podobno został sprowadzony na dwór meksykański przez cesarzową Charlottę.

 Do tej skomplikowanej mieszanki wpływów dołożyła swoje trzy grosze także i popkultura. Dziś nie wystarczy urządzić piętnaste urodziny, fiesta musi mieć swój motyw przewodni. Tak więc mamy quinceañerę – Kopciuszka, w orszaku którego idą pozostałe księżniczki Disney’a, azteckie władczynie, gwiazdy Hollywood lub „zwykłe” królewny, które postanawiają mieć wielkie wejście wjeżdżając na koniu albo wyłaniając się z otwieranej morskiej muszli. Inne zamiast tronu wolą mieć huśtawkę lub od razu całą ruchomą karuzelę. Jak się bawić, to się bawić – na całego! Było to tak interesujące, że powstała nawet latynoska wersja znanego programu MTV „My sweet sixteen” – „Quiero mis quinces”.

 Smutną konsekwencją takiego „zastaw się, a postaw się” są niestety wieloletnie kredyty, które zadłużają całą rodzinę, a dziewczyna za jeden wieczór jak z bajki płaci niekiedy rezygnacją z marzeń o studiach. Dla innych to jedyna okazja w życiu, by spełnić swoje sny i poczuć się księżniczką, niezależnie od warunków ekonomicznych, w których żyje. Na tę jedną noc może mieć swoją piękną suknię, księcia, bal i rodzinę, która fetuje sam fakt jej istnienia. Lepiej nie myśleć co będzie, gdy wybije północ i czar pryśnie… Ale czy z naszymi weselami nie jest dokładnie tak samo?

 Są jednak jubilatki, które decydują się na inne formy świętowania:  wyjazdy, książeczki oszczędnościowe na dalszą naukę, kursy zagraniczne, innymi słowy – inwestują w siebie. Tak czy inaczej, cel jest ten sam: sprawić by dziewczyna poczuła się pewna siebie, wyjątkowa i kochana. Jeśli sukienka w stylu księżniczki lub podróż mają w tym pomóc, to czemu nie…

 * Zdjęcia pochodzą z książek „Quinceañera! The Essentials Guide to Planning the Perfect Sweet Fifteen Celebration” Michelle Salcedo i „Quinceañera. Celebrating fifteen” Elizabeth King.

]]> http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/22/fiesta-extra-large/feed/ 0 http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/20/dorosla-pietnastolatka/ http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/20/dorosla-pietnastolatka/#comments Thu, 20 Oct 2011 11:39:04 +0000 Magda Guziejko http://ethnomuseum.pl/blog/?p=5744 W dniu osiemnastych urodzin zostajemy wszem i wobec uznani za ludzi dorosłych, co pociąga za sobą bardzo konkretne prawa i obowiązki: możemy głosować, pić i palić, ale za swoje postępowanie możemy też odpowiedzieć przed sądem. Jaki więc ma sens quinceañera, hucznie obchodzone piętnaste urodziny dziewczyn z latynoskich rodzin, które w tym szczególnym dniu nie uzyskują żadnego z powyższych?

 Ślady tej fiesty (quinceañera określa zarówno jubilatkę jak i samą uroczystość) odnajdujemy już w okresie prekolumbijskim, kiedy to matka udzielała wskazówki swojej wchodzącej wkrótce w małżeńskie życie córce (w tekście przytaczanym przez brata Bernardino de Sahagúna widać, jak mało zmieniają się matki: chodź skromnie ubrana, żeby nie pomyślano, że się stroisz, ale też nie ZA skromnie, żeby nikt nie pomyślał, że jesteś biedna, etc.). Później nastąpiło powolne mieszanie się kultur i wpływów, wraz z kolonizatorami do Ameryki dotarły dworskie przyjęcia i bale debiutantek, a efektem tego jest właśnie współczesna quinceañera.

 Skoro nie pociąga ona za sobą żadnych przywilejów prawnych, to jaki jest jej sens? Otóż związana jest ona z rolą kulturową i społeczną kobiet: piętnastoletnia dziewczyna bowiem może być już  uznana za kobietę gotową fizycznie i psychicznie do założenia własnej rodziny. Czasy się zmieniają, definicja wieku, kiedy jest się dojrzałym także, quinceañera jest jednak nadal celebrowana zarówno w krajach Ameryki Łacińskiej jak i przez emigrantów w Stanach Zjednoczonych, gdzie przybiera ona rozmiar „extra-large”. Oficjalnie od momentu urodzin nastolatka może już się malować, depilować, zakładać obcasy i wychodzić na randki-za zgodą rodziców, zobligowana, by wrócić o rozsądnej porze. Sama fiesta jest doskonałą okazją, by tej przechodzącej przez trudny okres dziewczynie okazać wsparcie najbliższych, przekazać jej tradycyjne wartości i spełnić dziecięce marzenie o zostaniu na jeden dzień prawdziwą księżniczką.

Wszystko to brzmi pięknie i oczywiście w pewnej mierze znajduje swoje odbicie w rzeczywistości. Problem polega jednak na tym, że znaczna część Latynosek w wieku piętnastu lat jest już przyzwyczajona do makijażu i obcasów, ma swojego chłopaka, a w rok po quinceañerze trzeba nie raz organizować baby shower i chrzciny. Odsetek nieletnich matek jest tak duży, że zaczęło to już niepokoić Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych. Nastolatki ze względu na ciążę rzucają szkołę na rzecz szukania pracy — jakiejkolwiek, choćby słabo płatnej i do tego na czarno.

 Powoli zmienia się więc też quinceañera. Mszę z jej okazji poprzedzają kursy związane nie tylko z religią, ale też z rozwojem osobistym i wyznaczaniem sobie celów życiowych. Sama uroczystość pozwala rodzicom dziewczyny pokazać, że nie oczekują od niej szybkiego zamążpójścia, ale że są z niej dumni i wspierają ją w jej drodze ku dojrzałości i sukcesowi.

 Należy też wspomnieć, że nie istnieje odpowiednik takich urodzin dla chłopców. Może dlatego, że w ich przypadku trudniej określić moment osiągnięcia dojrzałości, a może po prostu w patriarchalnym społeczeństwie Ameryki Łacińskiej od początku mają oni więcej przywilejów i wolności, którą dziewczęta są obdarzane dopiero w dniu piętnastych urodzin (a i to pod czujnym okiem rodziców). Tak czy inaczej próby spopularyzowania fiesta de clavel (fiesty goździków), jak m. in. określano tę ceremonię, spełzły na niczym i quinceañera pozostaje żeńskim rytuałem przejścia, który podkreśla przemianę dziecka w kobietę.

 * Zdjęcia pochodzą z książek „Quinceañera! The Essentials Guide to Planning the Perfect Sweet Fifteen Celebration” Michelle Salcedo i „Quinceañera. Celebrating fifteen” Elizabeth King.

Spróbowaliśmy ożywić tamte czasy poprzez para-teatralną formę zabawy, realizując temat:

Pludry i rapier:  potwarz dla sarmackości — wszelkie zło z Zachodu pochodzi, na ziemi sarmackiej jeno szlachta polska godnie żyć może.

Prowadzenie warsztatów: : Joanna i Tomasz Wolscy, Klara Sielicka-Baryłka, Amudena Rutkowska

W grze udział wzięła młodzież z  Gimnazjum nr 59 przy Zespole Szkół nr 61