Proza nurtu wiejskiego skupiała się na analizie zjawisk społecznych i psychologicznych, będących następstwem procesów migracyjnych. Portretowano patriarchalną kulturę i obyczajowość wiejską, wysuwając zarazem na pierwszy plan bohaterów rozdartych, tęskniących za stabilnym i uporządkowanym światem, który opuścili, ale też rozumiejących, że powrót nie jest możliwy. Nie tylko dlatego, że wymagałoby to porzucenia obranej drogi życiowej, często związanej z osobistą karierą, ale i z tego względu, iż kultura wiejska — na skutek przemian cywilizacyjnych — ulega nieodwracalnej destrukcji. Według Jana Błońskiego współczesną literaturę wiejską możemy podzielić na tzw. plany. Mamy więc plan socjologiczny, do którego należą Kawalec i Trziszka, plan społeczno – obyczajowy i polityczny, który reprezentują Morton, Ozga i Michalski, plan mitograficzny, którego wyznawcą jest Ożóg, a wreszcie plan fenomenologiczny, w którym umieścimy Myśliwskiego, Pilota i Redlińskiego.

Jaskółką cyklu jest spotkanie poświęcone Tadeuszowi Nowakowi – już 15 września o godz. 18, choć Nowak nie bardzo się zgadzał na określanie jego twórczości terminologią „Literatura chłopska, czy wiejska.” Mówił: „Nigdzie nie ma czegoś takiego, tylko w Polsce, że istnieje podział na literaturę miejską – inteligencką i chłopską. Jest tylko jeden podział: na literaturę dobrą i złą. Dlaczego Faulknera nie wkłada się do szufladki z napisem „amerykański pisarz powiatowy”?”

Kiedy byłam młoda i gniewna, wydawało mi się, że jest w tym sporo racji. Bo Nowak nie mieści się w planach określonych przez prof. Błońskiego. Nie jest on pisarzem wiejskim, ale piewcą raju. A jego rajem nie jest wieś sama w sobie, lecz wieś alegoryczna, przetworzona przez magię, idylliczna. Zachwycamy się Marquezem i Cortazarem, a nie wiemy, że Nowak pisał tak już wcześniej.

Prozy Nowaka są zapisem poetyckiej wyobraźni dziecka. Zdumiewa mnie doskonała jedność tego świata. Cudowna wszechwładza wyobraźni nad wszystkim. Nad każdym doświadczeniem. Nad każdym uczuciem. Nad każdą myślą. Nad rzeczami, roślinami, zwierzętami, ludźmi. Dziecko jest kreacjonistą, ponieważ w jego rozumowaniu równie realne są różne warstwy rzeczywistości: marzenia, baśnie, fantazja, sen, irracjonalność. Dziecko zaciera granicę między nimi: marzenie jest realnością, fantazja czymś do urzeczywistnienia. Jest to podniesiony do odpowiedniej potęgi realizm, realizm pełny, jak gdyby kulisty, w którym liczy się nie tylko to, co da się dotknąć. Nowak maluje swoje prozy rzeczami, ptakami, zwierzętami, tworząc kompozycje jakby Chagallowskie, gdzie obok siebie leżą dziwne, różne i niespodziewane przedmioty i postacie. Jego intuicjonistyczna metafizyka prowadzi jego prozę ku niezwykłości i fantastyce. Jego świat zaludniony jest niezwykłymi istnieniami – bo wiecznie żywa natura jest niewyczerpana w swych twórczych możliwościach. Otwiera się przed naszymi oczyma wielkie misterium dziwności, ale dziwność ta nie ma w sobie nic zjawiskowo – widmowego. Jest nasycona barwami, bryłowata, masywna, zdolna trwać nawet w pełnym świetle słonecznym, jak oszałamiające wizje Hieronima Boscha czy Piotra Breughela Młodszego. I jest tam magia. Oj jest.

Jest tam magia codzienności, życia powszedniego, praktyki potocznej. W tym świecie słowa mają moc przepowiedni, a wszystkim zdarzeniom towarzyszą czynności magiczne. Drogą do poznania samego siebie są wieczne przeobrażenia, metafizyczne metamorfozy, którym nieustannie ulegają bohaterowie, ale także świat, który ich otacza. Jak u Bergsona, zakwestionowane zostaje prawo odrębności poszczególnych istnień. Idea jedności wszechrzeczy, wiara we wszechduszę świata – wpływają na panteistyczny sposób pojmowania przyrody, w której widzi się świadka praistnienia, rozproszony element wieczności. Nowak, ten czarodziej – przeobraziciel rezygnuje z porównania konwencjonalnego, z owych „niby”, „jakby”, „jak gdyby”, czy „zdawałoby się”. To jest pierwszy stopień, zaledwie sygnalizujący możliwości. W drugim stopniu – magia zaczyna działać, wrażenia obiektywizują się i przenoszą na swój przedmiot: „W takiej ciszy słyszało się wysoko nad sobą i szeroko wokół siebie. Nic też dziwnego, że słyszałem poranne pacierze, śpiewane godzinki, wzdychanie serdeczne. To matki śpiących żołnierzy modliły się w dalekich wsiach, wspominały ich pierwsze kroki, wyjście za gęsiami, pierwszą bójkę na pięści, upatrzoną na końcu wsi dziewczynę.” [Wniebogłosy] Wreszcie w trzecim stopniu – metafora, stając się metamorfozą, prowadzi do najdziwniejszych, lecz uzasadnionych swym wewnętrznym mechanizmem, przemian.

Twórczość Nowaka ma swoje korzenie w romantyzmie, w opozycji realnego i nierealnego, w ucieczce w światy wyobraźni, więc jak gdyby w pionie, w diachronizmie. Świat Nowaka sięga głęboko do tradycji, do Biblii, antyku, przetwarzając je i przefiltrowując  przez wyobraźnię i język. Świata Nowaka nie da się prosto uchwycić, ani opisać. Rzeczywistość wyrasta tu jakby ze słowa. W literaturze mimetycznej chodzi o adekwatne przedstawienie rzeczywistości, a rzeczywistość Nowaka jest wielowymiarowa, w niej się kryją archetypy i w niej się kryje obszar zderzeń zmysłowych, myślowych, emocjonalnych.

Pisarstwo Tadeusza Nowaka to próba ujęcia podstawowych problemów egzystencjalnych za pomocą języka mitów i symboliki odwołującej się do podświadomości człowieka, jak u Zygmunta Freuda, czy Gustawa Junga. Na filozofię twórczą Nowaka, na jego oryginalną mitologię poetycką, w równym stopniu składają się obrazy kultury ludowej, obyczaju, przyrody i świata mitycznych, kościelnych obrzędów, jak i tradycyjne dziedzictwo poezji polskiej wraz z pewnymi wątkami europejskiej literatury współczesnej, np. surrealizmu. W efekcie powstaje nie eklektyczne pomieszanie technik, lecz spójna i własna poetyka. Proza Nowaka uchodzi za jeden z najbardziej charakterystycznych przejawów wrażliwości umysłowej i oddaje w sposób nieporównany pełnię doznań, w których zamyka się cielesna i dotykalna uroda świata, bogactwo jego barw, kształtów, dźwięków, smaków i woni. Ale do tego się nie ogranicza. Dopełnia tez często obraz przedstawionego świata elementami poetyckiej fantazji i baśni, sugestią, że w bezpośrednim sąsiedztwie świata dostępnego dla zmysłów istnieje inny, powołany do życia przez ludzką wyobraźnię. Rodzaj mitycznej przestrzeni jest miejscem samym w sobie i obowiązują tu prawa odwieczne. Mamy tutaj rodzaj kultury magicznej, tzn. wszyscy wierzą w to, że w symbolach objawia się kontakt świata realnego ze światem metafizycznym. Nasycenie utworu symbolami nadaje mu charakter poetycki, ale także wyższy wymiar, pozarealny. Najważniejszą inspiracją dla Nowaka jest Biblia – ta wielka księga życia, świata i wszechświata. Technikę poetycką Nowaka Jerzy Kwiatkowski nazywa „biblijnym alegoryzmem”. Nie chodzi tu nawet o obrazowanie, porównania, przenośnie – po prostu te osobliwe przygody, które się ciągle dzieją u Nowaka, są bardzo często parafrazami, alegoriami i wszelkimi innymi przekształceniami Biblii, na którą nakłada się folklor.

Nie jest to jednak taki folklor, jaki znamy choćby z Muzeum. Wydarzenia, obrzędy, zwyczaje ludowe są u Nowaka zniekształcone przez jego wspomnienia i potrzeby duchowe. Przedstawione rytuały ludowe są więc baśniowe, urojone, zlepione ze szczątków autentycznych zwyczajów i tradycyjnych obrazów.

 Pisarstwo Nowaka to powrót do dzieciństwa, odzyskiwanie raju, ujrzanego na chwilę w najwcześniejszej młodości. Ale też wyraz tęsknoty za jednością, tożsamością z przyrodą i społecznością. Ta nostalgia jedności, nostalgia komunii, jest u Nowaka najistotniejsza. Taki jest też natrętny antropomorfizm Nowaka – jest to powrót do dnia stworzenia, jeszcze przed grzechem pierworodnym. Jest to świat troszeczkę nierzeczywisty, świat w tęczy, jak Eliadowskie „In illo tempore”, w którym jednak obok idylli istnieje zbrodnia, śmierć i cierpienie. Świat Nowaka jest w gruncie rzeczy manichejski. Z jednej strony mamy dobro, z drugiej – irracjonalne, nie dające się niczym usprawiedliwić zło. Owo zło może mieć określone formy historyczne, jednakże  w istocie jest siłą metafizyczną. Jest pierwiastkiem diabelskim w świecie. Nie brak tu także miejsca na cierpienie. Rajskość polega u Nowaka na danej człowiekowi możliwości, czy czasie zapanowania nad nimi dzięki twórczej pracy wyobraźni, która u tego pisarza jest najwspanialszym darem człowieka. Jak u Prousta, Nowak wraca swój czas utracony, swój raj dziecinny, przenosząc go alegorią w mit.

Kiedy dorósł, została w nim nieodwołalnie naruszona wspólnota instynktowna, spontaniczna, trzewiowa, która pojawia się przed refleksją, w ogóle nie podlegając zakwestionowaniu. Arkadia z jego dzieciństwa niknie dla niego, w miarę jak on stara się do niej powrócić. Stąd narastająca fantasmagoryczność jego marzeń, przenoszonych coraz dalej w przeszłość, legendę mit i sen. Arkadyjska wieś stoi w miejscu – okropna, cudowna, anachroniczna – a Nowak idzie naprzód, ale w pojedynkę, w nieznośnej samotności.

Portret

Odszedł i nie powraca

Ubrany w jaskółczy frak, w cylinder i rękawiczki.

Chodzi po mieście, niewspółczesny, jak dorożkarski koń.

Jest delikatny.

Na światło mówi: tymianek, na rzekę mówi: zieleń.

W jego oczach czai się wielka kałuża nocy,

Gdzie rzeczy zatopione świecą białymi brzuchami.

Chciał coś wymyślić, zakreślić wokół siebie białe koło i żyć.

Ugiął kolano, powiedział: miła, miła.

Uderzono go młotkiem w ciemię.

Obrzucono go kaloszami kochanków.

Jest sam.

Rozmawia z psami.

Tropi mysie pazurki na śniegu.

I tylko czarny baran, ofiarny baran, obraca się w nim i beczy,

Obraca się w nim i beczy w dzień i w noc.

Tadeusz Nowak

Zapraszamy również do słuchania:  http://www.radiownet.pl/publikacje/o-folklorze-ukrytym-w-prozie-i-poezji-tadeusza-nowaka

Czekamy na inspirujące teksty antropologiczne aż do

31.12.2010!

Wyniki konkursu już 10 stycznia na naszych stronach internetowych!!

Zwycięstwo! Flickr CC, fot. Steffe

Pękając z dumy oznajmiam, że nasz blog  zdobył 1 Miejsce w kategorii Instytucje oraz Wyróżnienie Specjalne: Best in Show w konkursie Najlepsze blogi firmowe w Polsce 2009. Tym ostatnim zostaliśmy nagrodzeni, ponieważ otrzymaliśmy największą ilość punktów spośród wszystkich 100 blogów zgłoszonych do konkursu. Zatem uczciwie możemy się pochwalić, że blog ethnomuseum jest najlepszym blogiem firmowym w Polsce.

Blogi były oceniane m.in. pod kątem wpływu, jaki wywierają na sposób komunikowania się firmy z otoczeniem. Jakie były kryteria oceny?  Otwartość komunikacji (język, styl); częstotliwość wpisów; liczba autorów; znaczenie bloga w komunikacji firmy (ekspozycja na stronie); liczba/jakość komentarzy; wygląd, nawigacja, usability.

Warto teraz wspomnieć o osobach, dzięki którym możemy świętować to chwalebne zwycięstwo. Pomysłodawcą i założycielem bloga był Paweł Krzyworzeka, który też od początku był jego administratorem. Blog miał promować wydarzenia związane z wystawą „Wampiry, strzygi i spółka”. Nadal można wejść na bloga wpisując adres www.etnowampiry.pl.

Po Pawle administrację bloga odziedziczyła Ewa Wołkanowska, która od początku uczestniczyła w jego redagowaniu. Niezwykle zaangażowała się w administrowanie. Jak sama powiedziała:

Praca nad tą witryną była dla mnie jednym z najlepszych doświadczeń ubiegłego roku. Jak się dowiedziałam, że wygraliśmy, do trzeciej w nocy śpiewałam, tańczyłam, skakałam — prawie nie rzuciłam się na szyję listonoszowi, który zapukał późną porą do moich drzwi.

Blog jest redagowany przez pracowników Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, ale także wolontariusze, stażyści i praktykanci związani z PME są jego współtwórcami i współredaktorami.  Jest inicjatywą oddolną, robią go osoby, którym naprawdę na tym zależy. Pisanie bloga nie jest obowiązkiem, lecz pasją. I myślę, że tę pasję widać w blogowych tekstach, niezależnie od tego, czy dotyczą wampirów, Lévi-Straussa, krasnoludków czy Madagaskaru.

Wreszcie chciałabym w imieniu naszej blogowej ekipy podziękować wszystkim Czytelnikom, dla których tworzymy. W końcu bez Was nie miałoby to sensu. Więc wszyscy razem tańczmy, śpiewajmy, skaczmy i przytulajmy listonosza, bo etnoblog zwyciężył!