Dla człowieka kochającego etnologię, pogląd na różne stereotypy, przesądy, opowiastki jest raczej otwarty i niemal bezkrytyczny, bowiem takie formy przekazu należą do pewnego naturalnego psychologicznego schematu, poprzez który możemy bardziej przybliżyć się do konkretnej wybranej kultury. Na pewno przesąd ma tak samo ważny przekaz jak opowieść, bajka, legenda, kawał, wiersz, piosenka czy inne ciekawe żywe formy ludowe…

Przedstawione tu przesądy pochodzą z regionu czeskiego, który nazywa się Náchodsko*, który leży koło Jičína (miasto słynnego Rumcajsa) na północy Czech.

Pójdźka

Jeżeli w nocy wyląduje pójdźka na dachu lub na oknie i zaczyna hukać, opanuje wszystkich domowych natychmiast śmiertelny strach. Każdy, czy młody czy stary, krzyżuje się świętym krzyżem, lub kropi się wodą święconą. Hukanie jej jest pewnym proroctwem, że ktoś w domu wkrótce umrze. A jeśli znajduje się chory w tym domu, z pewnością się wie, że jego życie nie potrwa długo. Z tego powodu ludzie się spieszą, żeby takiego nieprzyjemnego wróżbitę wypędzić jak najszybciej.

Czarna Kura i sroka

Oprócz pójdźki czarna kura ma nieprzyjemne śmierci prorokini zadania. Jeżeli czarna kura zagdacze na podwórku, jest to zły znak i ktoś z domu na pewno umrze. A co dopiero, jeśli taka kura zniesie jajko, które ma dwa żółtka! W takim przypadku śmierć jest pewna. Dlatego każda gospodyni spieszy do kury, po prostu ją łapie i podcina.

Podobnie, sroka prorokuje śmierć, kiedy osiedli się gdzieś bliżej gospodarstwa na drzewie i zacznie krakać. Miejscowi spieszą się, żeby ją wypędzili.

Kret

Śmierć zapowiada też kret, jeśli ryje gdzieś poniżej progu gospodarstwa lub na cmentarzu na grobie jednego z naszych bliskich. W takim wypadku członek rodziny lub przyjaciel nasz umrze.

Pies i biały koń

Jeżeli pies wyje pod oknem lub wokół chorego, śmierć jest na wyciągnięcie ręki, bowiem pies czuje padlinę z daleka.

Biały koń we śnie przepowiada śmierć. Jeżeli komuś się śni biały koń, na pewno umrze ktoś z jego krewnych.

Mirt, jabłoń i lipa

W ramach roślinności mirt przejął to smutne zadanie. Jeśli kwitnie mirt, lub nagle mu spadają liście, te zjawiska oznaczają bliską śmierć w rodzinie.

Kwitnąca jabłoń jesienią oznacza również śmierć. Kiedy w zimie nam się śni kwitnąca lipa lub we śnie liczymy i mierzymy drewno, nasza śmierć zbliża się. Kto grzyby zbiera we śnie może być pewien, że któryś z naszych przyjaciół wkrótce nas opuści.

Wszystkie te ładne przesądy pozbierał dla nas i przekazał czeski etnograf J. K. Hraš w 19.wieku.

Według artykułu  - Pověry o předpovídání smrti.
J. K. Hraš, Český lid VI., Str.476 – 477, Praha 1897

* Náchodsko – region nazwany od miasta Náchod, które znajduje się w Karkonoszach i położone jest przy granicy z Polską. Náchodsko znane jest z mnóstwa pamiątek historycznych. Godnym uwagi jest na pewno zamek Ratibořicki i Babiččino údolí, opisane w znanej książce Boženy Němcové.

–––––––––––––––-

Ilustracja: Julia Kowalska

W naszym kraju mural dopiero niedawno awansował do roli sztuki, która niekoniecznie musi być reklamą (patrz: Pewex w Gdańsku czy Polisa S.A. w Warszawie) ani przedstawieniem martyrologii polskiego narodu. Zabawa przekazem i jego formą coraz częściej pojawia się na naszych ulicach: chociażby kolorowa ‘patelnia’ przy metrze Centrum czy eksperymentująca Skłodowska-Curie przy ulicy Lipowej 3.

Gra sposobem wyrażania swojej tożsamości narodowej jest natomiast cechą charakterystyczną latynoskich murali w Stanach Zjednoczonych. Dzielnicę zamieszkiwaną przez imigrantów można łatwo zlokalizować: jej granicę wyznaczają na ogół właśnie takie malowidła. Koncentrują się one wokół postaci i wydarzeń historycznych lub mitycznych danego narodu. I tak w dzielnicy meksykańskiej zobaczymy bohaterów Rewolucji — Pancho Villę i Emiliano Zapatę, prezydenta Benito Juareza, malarkę Fridę Kahlo czy też azteckich kochanków Popocatépetl i Iztaccíhuatl, którzy zostali zamienieni w dwa wielkie wulkany; sąsiadują z nimi wizerunki aktorów, piosenkarzy i piłkarzy. Najczęściej przedstawia się jednak patronkę Meksyku, Matkę Boską z Guadalupe. Wszystkie murale są pełne żywych kolorów i ekspresji, elementów silnie związanych z kulturą latynoską. Mówią one też o dzisiejszych problemach i zmaganiach imigrantów, którzy przybyli do Stanów w poszukiwaniu chleba i lepszej przyszłości. Pokazują, że, choć na terytorium innego państwa, Meksykanie nadal są silnie związani ze swoją ojczyzną.

* Murale pokazane na zdjęciach pochodzą z dzielnicy Pilsen w Chicago. Więcej przykładów z tamtej okolicy można znaleźć na stronie Mad About The Mural.

Autorzy zdjęć: K. Sielicka, J. Daszkiewicz, A. Gołębiewska, M. Raniszewski

„Góral jest głównie pasterzem. To jest główne utrzymanie jego życia, główny wdzięk jego życia; to jego praca najgłówniejsza, to dla niego najmilsze i najwdzięczniejsze pole pracy.”

Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów,[w :] Dzieła zbiorowe  Seweryna Goszczyńskiego, t IV, Lwów 1910, s. 258-259    

Od wieków z racji naturalnych uwarunkowań środowiska, gospodarka pasterska odgrywała w rejonach górskich niepomierną rolę. Na Podhalu pasterstwo, podobnie jak cały zestaw poszczególnych składników podhalańskiego bytu przybrało wyjątkową, „kuriozalną”, wizualnie niezwykle atrakcyjną formę. Ze swoją strukturą życia społecznego, techniką wypasu i przerobu mleka przejętą od osadników wołoskich, w XIV wieku, trwało niezmiennie po wiek XX. W latach 50 ubiegłego wieku zniesiono całkowicie wypas bydła na terenach Tatrzańskiego Parku Narodowego i przyległych, uzasadniając to rabunkową gospodarką pasterską . Powrót na tatrzańskie hale nastąpił w latach 80.XX wieku, ale w formie ujętej nie pasterskim, niepisanym  zwyczajem, a  ściśle sformalizowanej, ujętej w rozporządzenie przez państwowe przepisy, nazwanej „wypasem kulturowym”. W myśl wytycznych:

• wypasać mogą tylko ci bacowie, którzy otrzymają koncesję na wypas
• liczba wypasanych owiec i krów jest ograniczona, tak by wypas nie powodował szkód w środowisku naturalnym (ogranicza się do 1200 owiec)
• baca musi udowodnić, że posiada poza Tatrami łąki czy polany (tzw. przepaski), na których może wiosną wypasać owce i krowy, zanim w Tatrach trawa nie podrośnie przynajmniej na 8 cm i dopiero wtedy można przyjść z owcami na tatrzańskie hale; owce pasą się na śródleśnych polanach, poniżej górnej granicy lasu, z dostępem do wody, ale poza rezerwatami[1].
• wypasać można tylko owce i krowy ras miejscowych
• używać można do wypasu tylko psów miejscowej rasy typu owczarek podhalański
• baca i juhasi muszą używać tradycyjnego sprzętu, odzieży i gwary góralskiej. Wyjątek uczyniono tylko dla podpuszczki, używanej do klagania sera – zamiast tradycyjnej, otrzymywanej z żołądków cielęcych, używa się syntetycznej
• zachowane mają być tradycyjne obrzędy pasterskie[2]

Gielety, puciery, obońki, putnie, ferule, kociołki, formy na ser: sercowate parzenicorki, redykałki z wyobrażonymi postaciami zwierząt owcami, kaczkami, jeleniami, dzwonki pasterskie …Te wszystkie liczące sobie po kilkadziesiąt lub więcej lat akcesoria związane z gospodarką pasterską gromadzi muzeum; ponadto pasterski strój oraz trwałe wyposażenie szałasu, jak okopcone szałaśniczym dymem skrzynie do przechowywania niezbędnego sprzętu, stołki pasterskie, haki do podwieszania kociołków nad „wiecznym ogniem”. Stawiamy je na wystawach jako przedmioty z przeszłości, opisujące tradycyjny świat Górali Podhalańskich. Ale nasze nieme wystawy nie dorównają temu co można obejrzeć z bliska na Podhalu. Żywe ekspozycje można obejrzeć, dotknąć, poczuć w każdym podhalańskim szałasie Anno domini 2011. Każdy baca zobowiązany regułami kulturowego wypasu posiada własny zestaw pasterskich starych, najczęściej rodowych sprzętów, który chętnie prezentuje przybyszom, zatrzymującym się by kupić oscypki prosto od producenta i napić się żętycy.

Wieś „modelowa”, czyli ta tradycyjna, której elementy pod różnymi postaciami złożone mamy na muzealnych półkach w naszych magazynach zbiorów, (przedmioty fizyczne oraz archiwalia jako przedstawienia wizualne – fotografie, filmy), o której epizodyczna pamięć w tych, którzy się z nią zetknęli jeszcze trwa, już nie istnieje. Przez pryzmat muzealny zawsze była tworem nieco wyimaginowanym i wyidealizowanym. Na obrzeżach współczesnych wsi podhalańskich (w sensie terytorialnym, ale i cywilizacyjnym), działa jedna z mainstreamowych dla tej gospodarki dziedzina produkcji (istotna także przecież z racji wytwarzania promowanego w Europie produktu regionalnego), ubrana w płaszcz tradycji, zapisanej i zachowanej w jej formie opisywanej przez niegdysiejszych piewców Zakopanego i Podhala (Stanisława Witkiewicza, Stanisława Matlakowskiego, Seweryna Goszczyńskiego, Rafała Malczewskiego).

Ze względów zachowania środowiska naturalnego, konieczne było zamknięcie w ramy kwestii logistycznego wypasu owiec. To regulaminowe ujęcie sfery gospodarczej i kulturowej stworzyło „żywy skansen”, ale żyjący w symbiozie z podhalańską wciąż przecież „żywą tradycją”. Obligatoryjne przepisy, wydają się „naturalne”. Nieznającemu faktów przybyszowi może się wydawać z boku, że w szałasach tak było „od zawsze” i stan ten się zatrzymał, wynikiem upodobań i braku możliwości innej organizacji szałasowego życia.

Wszystkie składowe regulaminowych wymogów bacowie spełniają przecież w „naturalny”, toczący się swoim biegiem sposób, ale nie zamykając całkowicie furtki na nowości. Poza powyciąganymi z domowych zasobów starych pasterskich naczyń (beczki, kotły, ferule, chochle, czerpaki do żętycy, formy na oscypki), które nadal z powodzeniem służą do wyrobu serów, wymieniają je w miarę potrzeby na nowe: i te drewniane (jak foremki na oscypki lub naczynia bednarskie) i te metalowe (wiadra, bańki na mleko, kupowane na Słowacji metalowe kociołki lub duże metalowe kotły, wykonane z blachy używanej do produkcji samolotów, zamawiane „na czarno”). Zdroworozsądkowo bacowie i juhasi noszą zwykły codzienny strój, bo jaka miałaby być tradycyjna odzież na wybieg z owcami ?

Baca z juhasem i pomocnikiem (tzw. honielnikiem do zaganiania owiec) są na bacówce 24/7, tego wymaga nieetatowa praca. Żyją w dosyć prymitywnych warunkach. Jedną z niewielu nowości cywilizacyjnych, która im towarzyszy jest telefon komórkowy, radio na baterie, może niektórzy posiadają laptopy z bezprzewodowym internetem; tego regulamin nie zakazuje. Czy na pewno tak ubogo byłby urządzony szałas i tak zorganizowany wypas, gdyby nie wymogi „wypasu kulturowego” ? To jest pytanie na etnograficzne badania. Czy dzięki silnemu poczuciu tożsamościowemu Góral znosi te subiektywne niewygody ?

Ale może powinniśmy być zadowoleni z tego, że nie trzeba jechać daleko, żeby być świadkiem takiego zderzenia cywilizacyjnego, a zamiast zwiedzać „martwe” muzeum, zobaczyć je, w sposób „naturalny – żywym”.

---

[1] Tradycyjny sezon wypasowy zaczynał się kiedyś 23 kwietnia w dniu św. Wojciecha, obecnie uzależnia się go od wysokości trawy

[2] http://pl.wikipedia.org/wiki/Wypas_kulturowy

http://www.gory.pl/aktualnosci,aktualnosci_i_imprezy,Kulturowy_wypas_owiec.html

Na zdjęciach:

1. Dolina Kościeliska 2011 fot. M. Jaszczołt
2. Okolice Czarnego Dunajca 2010 fot. M. Jaszczołt

3. Muzealia fot. E. Koprowski

 

 

 WSTĘP, czyli kto, gdzie i dlaczego.

 Zanim było Zakopane, był Kraków, z jego klimatycznymi zakątkami, romantycznymi parkami i ciekawą architekturą. A potem góry, czyli piękne widoki w Czorsztynie i drewniane domy wśród wzgórz. Pan Ashim Samanta, producent filmu „Yeh Jo Mohabbat Hai” (czyli w wolnym tłumaczeniu „To właśnie miłość”) przejął firmę Shakti Films po swoim ojcu. Shakti Samanta był jednym z pierwszych reżyserów i producentów, którzy w latach 50–60 postanowili pokazać indyjskiej publiczności zachodnie plenery. Przez lata szwajcarskie Alpy były więc ‘egzotycznym’ ozdobnikiem lub terenem udającym Kaszmir. Miłość ta była całkowicie odwzajemniona: władze kraju do dziś ochoczo zwalniają filmowców z wszelkich zbędnych formalności, jednocześnie oferując im swoją pomoc. Pomimo tych rajskich warunków w końcu trzeba było jednak znaleźć inne plenery, mniej ‘oklepane’. I tak nasi filmowcy trafili do Polski.

Polska stosunkowo późno znalazła się w kręgu zainteresowań ekip z Bollywood: pierwszym filmem kręconym na terenie naszego kraju było „Fanaa”, czyli „Unicestwienie” z prawdziwymi gwiazdami z pierwszej ligi — Kajol i Aamirem Khanem. Tam jednak Zakopane udawało Kaszmir. Tym razem po raz pierwszy polskie góry będą ‘grały’ siebie.

PIERWSZA PIOSENKA, czyli „It’s all about loving your parents”.

Bollywood to biznes rodzinny i tego nie trzeba nikomu wyjaśniać. Tak więc pan Ashim został reżyserem i producentem ‘w spadku’ po ojcu, sam natomiast wziął się teraz za promowanie swojego syna Adityi, któremu powierzył główną rolę w „Yeh Jo Mohabbat Hai”. Partneruje mu młodziutka, bo zaledwie 20-letnia Nazia Hussain. Dla niej również aktorstwo było raczej dość oczywistym wyborem: jej wujek, Sanjay Dutt ma bardzo silną pozycję na tamtejszym rynku filmowym, a siostrą jej dziadka był nie kto inny jak wielka gwiazda lat 50-tych i 60-tych, Nargis. Stąd też, jak sama mówi, „aktorstwo ma we krwi”.

P.S. Choreografią do tej piosenki zajmie się pan Raju Khan oraz jego asystentka na planie, panna Sana Khan. Tak, zgadliście, jego córka. W Bollywood dziedziczy się nie tylko aktorską smykałkę. W końcu sam pan Raju Khan jest synem znanej Saroj Khan, która odpowiada za teledyski przygotowane do ponad 200 filmów…

ROZWINIĘCIE, czyli Bollywood w wersji tradycyjnej.

„Nie będziemy robili tendencyjnego filmu o schematach na temat indyjskiej kinematografii! Żadne ‘chłopak poznaje dziewczynę, a potem tańczą i śpiewają przez trzy godziny’! Przecież reżyser, który kręci ten film zrobił wcześniej ‘Gandhi to Hitler’ i ‘A Wednesday’, absolutnie niekomercyjne filmy!” — tak mówiłam jeszcze w Warszawie, do kolegów, z którymi miałam nakręcić film dokumentalny o Bollywoodzie w Polsce. A na miejscu musiałam się ugryźć w język, bo oto w Zakopanem zastaliśmy Bollywood w najczystszej postaci. Chłopak poznaje dziewczynę w czasie studiów zagranicą, zakochują się, tańczą i śpiewają, a po powrocie do Indii okazuje się, że są ze zwaśnionych rodzin. Klasyczna opowieść o miłości luźno oparta na Szekspirowskim dramacie „Romeo i Julia”. Ale chyba nikogo nie zaskoczę, jeśli zdradzę, że (zgodnie z zapowiedziami producenta) ta wersja będzie zakończona happy endem.

DRUGA PIOSENKA: „Singing In the Rain”, czyli rzadziej słońce, częściej deszcz.

 A miało być tak pięknie. Trzymanie się za ręce wśród górskich pejzaży, z czorsztyńskim zamkiem w tle… Wspólne spacery po rozgrzanych letnim słońcem Krupówkach… Wymarzone ujęcia. Niestety, przez większość dwutygodniowego pobytu indyjskiej ekipy w Polsce wciąż padało. Ba, momentami nawet lało. Żal było patrzeć, jak dzień po dniu Indusi wracali zmęczeni i zziębnięci, kręcąc ze zrezygnowaniem głowami. Przez moment rozważali nawet poszukiwanie słońca na Słowacji (na szczęście tylko przez moment!). Trzeba jednak przyznać, że profesjonalizm i pracowitość indyjskiej ekipy zrobiły na wszystkich wrażenie: zarówno gdy wytrwale kręcili zdjęcia przy hotelu do godziny 2 w nocy, jak i gdy zmagali się z tłumem ciekawskich gapiów na Krupówkach (przyznaję, my nie zawsze mieliśmy tyle cierpliwości). A Nazii należy się medal za dzielne chodzenie w wybranym dla niej kostiumie: lekkiej, zwiewnej sukieneczce, podczas gdy cała reszta siedziała opatulona jesiennymi kurtkami. Na szczęście pogoda wynagrodziła cierpliwość ekipy i ostatnie dwa dni zdjęć odbywały się już w prawdziwie letniej aurze.

 HAPPY END, czyli my tu jeszcze wrócimy.

Pomimo zimna i deszczu cała ekipa była zadowolona ze zdjęć i współpracy z Polską. Indusi byli zachwyceni otwartością Polaków (tak, już widzę te ironiczne spojrzenia paru czytelników), krajobrazami i kulturą. Tradycyjnie należałoby też dodać ‘kuchnią’, z tą mieli jednak niewielką styczność ze względu na dwóch kucharzy przywiezionych z Indii. Za to miejscowa ekipa przez te dwa tygodnie zdążyła już przywyknąć do obiadów tak pikantnych, iż należałoby je popijać litrową butelką wody (nie żartuję, jestem oswojona z tamtejszą kuchnią, ale panowie kucharze nie oszczędzali na przyprawach).

Za wszelkimi kurtuazyjnymi zachwytami szła jednak autentyczna sympatia ze strony bollywoodzkiej ekipy i szczera chęć powrotu, by móc lepiej poznać nasz kraj. ZAPRASZAMY! Każdą kolejną produkcję przyjmiemy z otwartymi ramionami! A PME już się postara, żeby tam być i zdać wam z tego relację ;)

Fotorelację z Zakopanego możecie obejrzeć na naszym Fotoblogu. Zapraszamy!

Są jednak nieliczne jednostki w szeregach McŚwiata, które przechowują wspomnienia pokoleń, tradycję przekazywaną z dziada pradziada. Tradycję, której należy się uszanowanie.

Chciałam Wam opowiedzieć o miejscach, które dawniej uznawano za święte albo przeklęte.
Przy okazji przeprowadzania różnych wywiadów i ankiet etnograficznych spotykałam się często z opowieściami starych ludzi, dla których świat fantastycznych istot, magicznych miejsc i nadprzyrodzonych zjawisk był elementem ich codziennej egzystencji. Był to inny, ludowy sposób pojmowania i wyjaśniania rzeczywistości. Przechowywany w opowieściach i tradycji kultury ludowej, która właściwie już umarła…
Opowiem o tym, co pamiętam. O drogach, którymi nie pozwalała mi babcia chodzić i o krzyżach przy których zawsze trzeba było się żegnać i przynosić świeże kwiaty. Posłuchajcie…

POLE [ polna droga, polny kamień, sad, polne krzyże i kapliczki]- miejsca newralgiczne znajdujące się na granicy światów, dzieją się Tam rzeczy niezwykłe.
Moja babcia mieszkała na obrzeżach miasta. Zaraz za ostatnimi domostwami rozciągały się pola. Uwielbialiśmy się tam bawić! Ale mieliśmy też pewne zakazy:
– nie wolno w południe wychodzić w pole, bo to czas Południcy (dawniej w pewnych regionach rolnicy w okolicach godziny 12-tej schodzili z pola, bydło zostawało zaganiane do domów, by po kilku godzinnej przerwie powrócić).
Pewnie bym o tym dziwnym zakazie nie pamiętała, gdyby nie relacja mojej siostry, która pewnego dnia sama bawiła się w polu i w południe widziała jak Południca idzie drogą ! Siostra w popłochu uciekła przed nieoczekiwanym spotkaniem. Zostawiła lalkę, którą później oczywiście nie mogła znaleźć. Zabrała ją Wiedźma Polna!

- w polach znajdowała się również tzw: Głęboka Droga ( jest do tej pory, zarośnięta)- miejsce, gdzie w czasie wojny chowani byli żołnierze. Oczywiście mieliśmy bezwzględny zakaz bawienia się Tam. Okoliczna ludność bała się spotkania z zabłąkanymi duszami poległych i na skraju Głębokiej Drogi postawiono drewniany krzyż ( z dawnego domu babci) i kapliczkę. Krzyże mają magiczną  moc; chronią przed złymi mocami. dlatego należy o nie dbać, dekorować na święta i przynosić świeże kwiaty.
Dziecięca wyobraźnia jest niesamowita– ileż razy widziałam tych zakrwawionych, zabłąkanych żołnierzy! Baliśmy się tam chodzić…
Parę lat temu widziałam jak kobitki wciąż odprawiały majówki przy polnej kapliczce. Kolejny zanikający zwyczaj.

- pośród pól znajdował się olbrzymi głaz, babcia mówiła, że to diabelski kamień (- miał odciśnięte kopytka diabła) i tam również nie wolno było chodzić…
Kamienie w dawnej świadomości ludu były szczególne– święte, albo przeklęte. Na kamieniach składano ofiary, pod kamieniami można było różne rzeczy ukrywać– były miejscem kontaktu ze zmarłymi ( cmentarze), ale też symbolem płodności związanym z Matką Ziemią (-stąd zwyczaj ślizgania się po kamieniach bezpłodnych kobiet).
Jeszcze czasem można na polach spotkać wyeksponowane kamienne głazy; wiecie już w jakim celu?

A ileż miejsc przeklętych znajdowało się za łąckim lasem.
Tam na bagnach…
…

Pomagałam kiedyś koleżance opiekować się grupą dzieci na rajdzie górskim. Pewnego dnia zeszliśmy z gór, by zwiedzić okoliczną wieś wraz z zabytkowym kościółkiem na cmentarzu. Opowiadałam im o tej przepięknej architekturze drewnianej; dotykaliśmy i wąchaliśmy. Wspomniałam im też o sposobach w jaki dawniej urządzano cmentarze, jak żegnano i chowano zmarłych. O małych, brzydkich grobach znajdujących  się ZAWSZE pod murem cmentarnym. Tam chowano samobójców i nienarodzone dzieci– ich dusze nie miały prawa spotkać się z innymi.
Poprosiłyśmy dzieciaczki, żeby sobie same pochodziły po kościółku i pooglądały obrazy i ołtarze.
Dzieci znikły.
Znalazłyśmy je  pod murem cmentarnym wokół tych małych, brzydko ociosanych krzyży– modliły się za niewinne dzieciątka i płakały, że Te groby nie mogą znajdować się na środku cmentarza.…
…
To tylko przykład tego, jak tradycja zanika i umiera na naszych oczach, bo, kto teraz przestrzega takich bzdurnych i naiwnych zakazów???
Magiczny i ludowy sposób pojmowania rzeczywistości już umarł.
Nie ma dla niego miejsca w McŚwiecie.
Czy da się uchronić od zapomnienia, to, co zostało zapomniane?

Wiewiórki. Tutejsze to  nie  rozkapryszone podlizuchy z Parku Łazienkowskiego czy Skaryszewskiego. O nie. Podmiejskie wiewiórki owszem – przeskoczą wdzięcznie z drzewa na drzewo i czasem spotka się je na ścieżce, gdy z dystansu obserwują przechodnia, jednak nie będą łasić się do nóg i niemal na dwóch łapkach prosić o orzeszki. Podmiejskie rudzielce bez pytania same objedzą  z owoców twojego orzecha włoskiego czy leszczynę, zabiorą też szyszki, nie będą pozować do zdjęć i bezczelnie zajmą miejscówkę w dziupli na twojej posesji. Zresztą tuż nad sąsiadem – jeżem i dozorcą – kretem. Cwaniaczki — szpaki objedzą drzewka wiśniowe, a co jakiś czas przed drzwiami napotkasz ptaszka, który zakończył swoj żywot pod łapą sąsiedzkiego kota.

Nawet jeśli jest to małe miasteczko, a nie kompletna wieś, to widocznie fauna i flora mają to w głębokim dzikim poważaniu i na bażancich nóżkach oraz makowych łodygach swobodnie przekraczają granice administracyjne. Dlatego  tak cieszy i zadziwia  ex-miejskie oko widok ptactwa czy roślinności, którą dotąd znało się z podręczników, filmów lub wakacyjnych wypadów: dzięcioły na wypielęgnowanym trawniku, kosy i sikorki uwijające się cały dzień, niski lot bocianów, słowiki pod wieczór, a o świcie upiorny raniuszek – ptaszek cierpiący najwyraźniej na  chroniczną  bezsenność.

Po jakimś czasie przeprowadzony pod miasto człowiek uczy się uważnego studiowania rozwieszanych ogłoszeń o zaginionych psach, przestaje  też w końcu reagować nadmiernym  nerwowo-radosnym podnieceniem na widok tylu różnych motyli, ogromniastych winniczków, pszczół, synogarlic (miast brudnych miejskich gołębi), bażantów pod oknem, zwiedzających nie swoje ogrody kotów.…   Człowiek podmiejski zaczyna całe to towarzystwo traktować tak jak w mieście godził się na współistnienie  (zgodne lub wrogie) os, karaluchów, natrętnych kawek czy srok. No chyba, że chodzi o komary. Te człowiek podmiejski chętnie wysłałby najbliższą kolejką do miasta. Na zawsze.

Poszukujemy:
studentów i absolwentów grafiki i wzornictwa, projektowania ubioru oraz architektury z Polski i Białorusi, którzy ukończyli drugi rok studiów i nie mają więcej niż 30 lat.
Proponujemy:
udział w projekcie, którego celem jest praca nad etnodesignem w teorii i praktyce, wymiana doświadczeń w grupie młodych artystów oraz inspiracja. Projekt odbywa się w Polsce i na Białorusi.
W ramach działań odbędą się warsztaty, wykłady, wycieczki, wizyty studyjne, praca projektowa indywidualna i zespołowa oraz integracja.
Efektem dwutygodniowego wyjazdu (Warszawa, Łowicz, Kraków, Mińsk) będzie wystawa prac uczestników składająca się z projektów graficznych inspirowanych tradycyjnym wzornictwem, rzemiosłem i sztuką ludową Polski i Białorusi pokazywana w Mińsku, Warszawie i Krakowie.

Kiedy i jak?
Przyjmowanie zgłoszeń rozpoczynamy 11 lipca 2011, a kończymy 7 sierpnia 2011.
Wyjazd odbędzie się w dniach 12–26 września 2011.
W ramach rekrutacji przyjmiemy 8 osób z Polski i 8 z Białorusi, których wybierzemy na podstawie nadesłanej, wypełnionej ankiety oraz portfolio.
Wyniki zostaną ogłoszone na naszej stronie internetowej 14 sierpnia 2011.

Za ile?
Udział w projekcie jest bezpłatny. Szczegółowe informacje znajdują się na stronie www.etnoprojekt.pl i będą wysyłane mailem wszystkim zgłaszającym się oraz zaproszonym do udziału w projekcie.

Czy warto?
Etnodesign to w ostatnich latach bardzo popularny kierunek w projektowaniu graficznym, wzornictwie, architekturze oraz modzie. Warto jednak sięgać do jego źródeł, by czerpać od najlepszych – artystów i rzemieślników ludowych. Warto również poznać to, co już odkryte
i przetworzone. Warto się inspirować. Zapraszamy.

Partnerzy:
Związek Projektantów Białoruskich (Mińsk, Białoruś)
Kompleks muzealny starożytnego krajowego rzemiosła i technologii (Dudutki, Białoruś)
Muzeum Starożytnej Kultury Akademii Nauk (Mińsk, Białoruś)
Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli (Kraków, Polska)
Państwowe Muzeum Etnograficzne (Warszawa, Polska)
Fundacja NADwyraz (Kraków, Polska)
Instytut Polski w Mińsku (Mińsk, Białoruś)
Adliga design studio (Mińsk, Białoruś)

Wspierają nas:
designteka.pl, lowcydizajnu.pl, 2+3 D, STGU, Pracownia Duży Pokój, skanseny.net
kyky.org, urbanpunk.org, sgustok.org, urban.by, pro-fashion.by, bolshoi.by, ehu.lt,
designweekminsk.com, marketing.by, pro-design.by, druk-s.by

Kontakt:
www.etnoprojekt.pl
etnoprojekt2011@gmail.com
Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna
ul. Koszykowa 24/12, Warszawa

Projekt jest współfinansowany przez Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej Ministerstwa
Spraw Zagranicznych RP w ramach konkursu „Wspólne działania polsko-białoruskie 2011

Deseczka płaskorzeźbiona

Twarde drewno liściaste (grusza ?) 

PME 42170

Wymiary: dł. 26 cm, szer. 16 cm

 Pierwsza tajemnica – kształt

      Wyjątkowym w skali nie tylko Polski, ale i Europy zabytkiem, jest tabliczka płaskorzeźbiona, datowana na rok 1773, przypuszczalnie jedyny taki zabytek w Polsce.

Formą przypomina dzisiejszą zwykłą deskę do krojenia. Nie znamy analogii tego rodzaju obiektu ze względu na brak rysunków i opisów w literaturze oraz brak przedmiotu w zbiorach muzealnych.

Druga tajemnica – przeznaczenie

      Przypuszczalnie – tabliczka z symbolami miejscowego stowarzyszenia służyła jako znak bartny służący poprzez obesłanie do zawiadomienia członków bractwa bartniczego o zebraniu lub sądzie. Ten fakt znany jest z literatury przedmiotu. Bartnicy na danym terenie tworzyli bractwa odwołujące się do prawa zwyczajowego. Zatwierdzane były przez władzę państwową. Bartnicy spotykali się, by rozstrzygać o ważnych sprawach; zatwierdzano transakcji handlowe pomiędzy bartnikami, kwestie opieki nad rodzinami zmarłych członków, oraz wydawano surowe wyroki przeciwko tym, którzy dopuścili się grabieży barci.

Trzecia tajemnica – pochodzenie

      Na rewersie, w 11-u wierszach widnieją imiona i nazwiska, najprawdopodobniej członków cechu bartniczego. Analiza tych nazwisk z inskrypcji o cechach pisma analfabetycznego, wskazuje na jej proweniencję z terenów Puszczy Kurpiowskiej. Przypuszczalnie miejscem jej pochodzenia rodzimego jest wieś Drążdżewo, w powiecie makowskim, co zostało zweryfikowane w miejscowych księgach parafialnych (parafia Drążdżewo, wcześniej Krasnosielc). Na bordiurze można odczytać dodatkową informację „FUNTATER Antek Pikula”. W pozostałym fragmencie inskrypcja jest nieczytelna.

Czwarta tajemnica – relief i tajemnicze znaki

      Centralnie na awersie, w technice reliefu płaskiego widnieje nieudolna w rysunku, ale zdradzająca znajomość realiów i w zamierzeniu naturalistyczna postać bartnika, zawieszonego na leziwie i dziejącego ciosłą na długim trzonku barć (czyli wybierającego masę drzewną). Na drzewie o wyraźnie zaznaczonej nacięciami koronie i pniu (kreseczkami oraz motywem przypominającym jodełkę), od dołu: cyfra „18” (?), powyżej ciosna bartne (bartnicze znaki własności bartników czyli znamiona bartnicze umieszczane na drzewach, będące znakiem rozpoznawczym bartnika i symbolem jego własności) oraz schematycznie ryzowane narzędzia bartnicze (motyczka dłuto ?)

      W tle widnieje słabo czytelny znak maryjny „M” oraz chrystusowy „IHS” z krzyżem. Powszechne umieszczanych symboli chrześcijańskich w różnych miejscach, podobnie jak i w tym wypadku miało funkcję zabezpieczającą, stanowiło znak wiary i jej manifestację. Na uchwycie po stronie rewersu dodatkowy symbol kościoła Chrystusowego – łódź z krzyżem (lub motyw który jako taki może być odczytany). Natomiast trudne do interpretacji i o niezrozumiałym znaczeniu – ale przypuszczalnie pełniące tutaj „jakąś” funkcję – są motywy w tle wypełnione wgłębnymi liniami: forma wachlarzowata u podstawy oraz nieregularna o miękkiej krawędzi po prawej stronie w pionie (i zbliżona w zwieńczeniu rewersu, usytuowana poziomo).

      Z lewej strony widnieje przypominający nieco pismo hebrajskie napis, który może być odczytany jako data 1773 (ale nie jest wykluczona inna jego interpretacja), ujęty w nieregularną prostokąt nawą formę.

      System nacięć zastosowanych na deseczce budzi skojarzenia ze znakami runicznymi, ale może tak działa wyobraźnia i nieodparta potrzeba interpretacji przedmiotu, który do tej pory nie został w pełni odczytany.

Tajemnica piąta – droga jaką przebyła deseczka

      Deseczka przewędrowała w niewyjaśnionych okolicznościach do wsi Bruszkowszczyzna k/ Narewki (pow. hajnowski, woj podlaskie) – tak utrzymywał jej ostatni właściciel, który przyniósł tabliczkę jako oferent do muzeum. Historia przedmiotu nie była mu znana, nie przedstawił jak stał się w jego posiadaniu. Miał jedynie intuicyjną świadomość iż rzecz jest cenna. Deseczkę wycenił jako wartość niepełnej średniej krajowej (w roku 1978 wynosiła 4887 PLN miesięcznie). Za obiekt zapłacono 4000 zł.

Tajemnica szósta – ślady

      Pierwotnie tabliczka była pęknięta i reperowana klamerkami z drutu. Wiedząc o „spokojnym żywocie” takich przedmiotów, wędrujących pomiędzy bartnikami, którzy byli ludźmi niezwykle prawymi i ten fakt jest zagadkowy. Być może „uraz” nastąpił później.

Kontury przedstawienia postaci bartnika uległy uszkodzeniu mechanicznemu. Prawdopodobnie ubytków dokonały myszy.