Joanna i Marcin Świderscy to osoby, które zaczęły realizować swoje marzenia dość późno, ale lepiej późno niż wcale.

Marcin — absolwent polonistyki na UW, nauczyciel i student Instytutu Psychologii Procesu; Joanna — absolwentka inżynierii środowiska na SGGW, zajmuje się projektami infrastrukturalnymi współfinansowanymi z funduszy UE. Obydwoje pragną zobaczyć i choć trochę poznać świat organizując wszystkie wyprawy samodzielnie, wnikając w ten sposób w lokalne środowiska, znoszą trudy podróży z miejscową ludnością.

Wyjazdy backpakerskie kojarzone są raczej z włóczącymi się z plecakami po egzotycznych krajach studentami, niż z 30 — letnimi rodzicami obecnie 4-letniego synka Nataniela. To, co na ogół kryje się pod pojęciem wyjazdów backpakerskich, to całkowite zaprzeczenie masowej, zorganizowanej turystyce, czyli niskobudżetowe spanie w hostelach, żywienie się na ulicznych bazarach i lokalnych knajpach.

Na spotkanie z Joanną, Marcinem i Natanielem zapraszamy 23 września do PME!

Nie ma takiego mieszkańca  Sopotni Małej, który ukryłby się przed wzrokiem Trzech Króli. Czy będzie to 6 stycznia, czy któryś z dwóch następnych dni, pewne jest, że spotka ich w domu, w sklepie lub na ulicy. A wtedy, chcąc nie chcąc, stanie się uczestnikiem obrzędu. Tradycja królewskich odwiedzin, mimo że znana jest od dawien dawna na całej Żywiecczyźnie, w tak barwnej formie przetrwała jedynie w tej liczącej nieco ponad 400 domów wiosce.

Powiada się, że gdy zwyczaj traci na znaczeniu, schodzi do rangi zabaw dziecięcych, by z czasem zupełnie zaniknąć. Tak też dzieje się w okolicznych miejscowościach. Do niektórych zaglądają mali królowie, w innych nikt już nikogo nie odwiedza.

Zupełnie inaczej wygląda to w Sopotni. Tu w ich role wcielają się dorośli, choć co ważne, tylko kawalerowie. Awans na Króla nie jest prosty i trzeba się wykazać pewnymi umiejętnościami, przede wszystkim dobrym głosem i posturą. Nie można też swobodnie przebierać w kolorach wierzchniego okrycia.  Mamy bowiem króla czarnego, żółtego i czerwonego, a pomiędzy nimi istnieją różnice hierarchiczne. Czarny król to pierwszy stopień wtajemniczenia, najważniejszy natomiast jest król czerwony, który występuje w podwójnej roli, w związku z czym musi sporo się naśpiewać i zapamiętać tekst ustalonych dialogów.

Razem z królami odwiedziny składa ich wierny towarzysz Anioł – najmłodszy z kompanii.  Wraz z jego osobą zamyka się też krąg przedstawicieli „dobra”, „porządku” i „tego co spodziewane”. Dla kontrastu pojawia się dwóch specjalistów od „wytrącania z równowagi”. Są to postacie Żyda i Augusta wpisujące się w role idealnych tricksterów, próbujących nadszarpnąć porządek boski – (w tej roli Królowie) poprzez kradzież monarszego mienia (szabli lub korony), gonienie i bicie gumowym prętem (tzw. żyłą) czy też celowe nie stawianie się na czas, w momencie odgrywania umówionej wcześniej sceny. To tylko niektóre z przewinień wobec autorytetu królów. Podobnie sprawa ma się z regułami świata ludzkiego – wytrząsanie całej zawartości lodówek, wyrzucanie ubrań z szaf, słodzenie gotującej się akurat zupy, wnoszenie ubłoconej słomy do najelegantszych pomieszczeń – a wszystko to za aprobatą gospodarzy. Sprzeciw oznaczałby nieszczęście dla domu i wsi, naruszenie rytmu całego świata, który gotów się skończyć przez nierozważny uczynek. Znosi się więc te harce nie tylko jako utrapienie, ale i błogosławieństwo.

W tym roku święto jest o tyle ważne, że całkiem oficjalne, a wolny od pracy dzień zapewnia otwarte drzwi w każdym domu. Początek to wyczekiwanie pod kościołem, gdzie gromadzi się kto tylko może. Oczekuje się Królów i Anioła, którzy staną na honorowych miejscach naprzeciw ołtarza. Są tego dnia najistotniejszym elementem rytuału. Żyd i August czekają na zewnątrz. Jako postaciom należącym do innego porządku, nie wolno im zakłócać ceremonii.

Wkrótce cała gromada rusza na swoisty podbój wsi zaczynając od domu o najmniejszym numerze.  Królowie i Anioł piechotą, Żyd z Augustem na wozie wraz z muzykantami -  skrzypkiem i harmonistą. Zaczyna się zabawa sowicie zakrapiana „procentami”.

Królowie zjawiają się w domach z kolędą, lecz kolędnikami nie są — ci przychodzą tylko w dniu św. Szczepana. Pieśni przez nich śpiewane zwane są kolędami, lecz przeznaczone wyłącznie na użytek tych trzech wyjątkowych dni. Po wybrzmieniu powitalnych i radosnych melodii, nastaje czas nieoczywistości. Ustalone na początku role zmieniają swoich właścicieli. Czerwony Król woła swego sługę Augusta, który przecież jeszcze do niedawna był pomocnikiem Żyda. August z kolei woła Żyda, który wchodzi w dialog z Czerwonym Królem, zmieniającym się na ten moment w króla Heroda. Po chwili Królowie śpiewają pieśń o paktowaniu z diabłem, a do jej rytmu tańczą Żyd z Augustem, wywracając wszystko do góry nogami. W międzyczasie goście częstowani są wszystkim co konieczne do honorowego przyjęcia, a Anioł „oberta się” z gospodynią.

Jeżeli w domu obecna jest dziewczyna Królowie otaczają ją kręgiem i chodząc dookoła śpiewają pieśń pomyślności skierowaną do panny, wymieniając przy tym jej imię. Rytuał ten, jak się okazuje, ma dwie odmiany, krótszą — skromną i dłuższą — bardziej odważną. W wersji skromnej dziewczyna tańczy z aniołkiem, czasem z jednym z królów. W drugiej wersji na scenę wkracza Żyd i August. Tańczą wyrywając ją sobie, po czym rzucają na ziemię. To, co dzieje się później niełatwe jest do opisania na oficjalnym blogu PME, pozostawię więc to domysłom czytelników. Stwierdzę tylko, starając się znaleźć pewną prawidłowość, że długość przyjętych wariantów bywa wprost proporcjonalna do atrakcyjności młodej kobiety.

Obserwując bawiących się ludzi zastanawiałam się nad przyczyną trwania obyczaju. Dlaczego w tym miejscu świętują, a tuż obok w tym samym czasie mamy „codzienność” i „zwyczajność”? Wydaje się, że przypadkowi i sile upodobań do zachowania tradycji trzeba jednak pomóc. W Sopotni Trzem Królom pomogła pani Maria Jafernik, przewodnicząca Koła Gospodyń i szefowa zespołu „Romanka”, która po powrocie z wojennego wygnania spróbowała uratować to, co czas wojny zniszczył. Wtedy to bowiem po raz pierwszy przestano celebrować to święto. Łącząc to, co ona i jej rówieśnicy zachowali w pamięci, z tekstami zamieszczonymi w starym wydaniu Kantyczek znalezionym u znajomej, poskładała obrzędową układankę. W 1957 roku Królowie znów wyruszyli w wędrówkę po wsi. Zmieniały się pokolenia, a wraz z nimi skład przebranej gromady, lecz przez cały czas było barwnie, żywo i długo, bo aż trzy dni. Kolejna przerwa przypadła na lata 90., jednak i tę złą passę udało się przełamać. Dzisiaj  ludzie wspominają: A trzydzieści lat temu, jak mój ojciec robił za Żyda, to sobie nogi połamał, bo na dach stodoły chciał wejść; Całą młodość Aniołem byłem; Jak byłam dzieckiem to cały dzień czekaliśmy, kiedy Króle przyjdą; Dzieci to się bały, że August z Żydem bić będą, bo bili mocno, nie to co dziś. A dziś mówią: Jak to dobrze, że coś takiego u nas, gdzie indziej tego nie ma, Dzisiaj to chłopaki taki popis dali, że nigdy tak nie było, Dziś koniecznie do mnie zajdźcie, bo jutro do pracy idę, nie odpuszczę wam, Moja córka to czekała na was z nosem przy szybie od rana i tylko — Mamo, kiedy Króle będą, itd., itd.

Słuchając tego,  paradoksalnie pomyślałam sobie, że nawet jeżeli ktoś tu w czymś dopomógł i coś odgrzebał i poskładał, to co z tego? Czy to mniej prawdziwe? Widocznie trafił na jakieś tajemnicze źródło, które bije tylko tu i wystarczyło je tylko odkopać, by ponownie wypłynęło.
Piszę o tym w nieco sentymentalny sposób, ale w Sopotni Małej spotkałam rzecz dzisiaj już rzadką. Widziałam święto, które nie jest przedstawieniem z wyraźnym podziałem na widzów i aktorów, lecz w którym wszyscy na swój sposób są uczestnikami. Bo przez ten krótki czas wszyscy wierzą, że przebrani chłopcy to prawdziwi posłańcy z innego świata. Czy nie na tym właśnie polega tajemnica świętowania?

fot. I. Kubiak

Dwa razy dziennie PKS-y odjeżdżają w tamte strony.
Byłam tam nie tak dawno…
Mało kto do nich wsiada, bo wokół olbrzymie połacie lasów i pól. Tylko w czwartki autobus jest pełny. Ludzie tłoczą się aż na schodkach, tuż obok kierowcy. Wszyscy wracają z targu. Z miasta.

Raz w tygodniu kobieciny zakładają co ładniejsze chustki na głowy, a starsi panowie śmierdzące naftaliną, filcowane kapelusze. I jadą. Wkładają jaja do koszyków, w które jesienią zbiera się ziemniaki i grzyby. Czasem nic nie mają, ale wtedy też jadą – pooglądać towary, spotkać się ze znajomymi.

- Kierowca stać! Pasażer biegnie!- krzyczy ktoś z ostatnich siedzeń.
Zdyszana kobieta próbuje znaleźć sobie miejsce na schodkach autobusu. Pomarszczone i brudne ręce podają pieniądze odliczone na bilet. Ja swój wciąż trzymam w dłoniach i mu się przyglądam. 8,40 zł – tyle kosztuje mnie podróż do Afryki.

Autobus zatrzymuje się wśród lasów, za tartakiem. Nie ma tu ludzi ani samochodów. Nic prócz skaczących po ścieżce koników polnych.
Na jednym z drzew przy szosie jest przeżarta przez korniki deska, na której ktoś białą farbą napisał „AFRYKA” i narysował strzałkę w bok. To jedyny drogowskaz, ślad, że taka wieś w ogóle istnieje.
***
Jak pani Basia zimą chce się dostać ze wsi do szosy, to musi z domu wychodzić wcześniej, żeby mieć czas na pokonanie zasp śnieżnych. Tylko dwóch mieszkańców ma samochody, ale niezbyt często nimi jeżdżą. Nie ma tu żadnej ulicy. Przez środek wsi biegnie ścieżka, która pełni rolę drogi, chodnika i centralnego miejsca spotkań sąsiedzkich. Na tej ścieżce toczy się życie całej wsi.
W czwartki po południu jest tu tłoczno. O tej porze czerwony polonez truck przywozi z miasta  chleb, serki Danio i chrupki (świeżutkie, skusiliśmy się!). Pochylone sylwetki staruszków tłoczą się przy bagażniku. Muszą się spieszyć, bo sklep „otwarty jest” tylko pół godziny. Później odjeżdża do innej wsi.
– To nasz jedyny kontakt ze światem. My rzadko stąd wyjeżdżamy, bo wszędzie daleko, a i pieniądzów nie ma — mówi kobiecina w zielonym swetrze i wkłada dwie paczki chrupek do reklamówki.
– Po co mamy jechać do miasta, skoro ono samo do nas przyjeżdża? — śmieje się bezzębny pan Irek.
Widać, że przyjazd sklepu to jedna z większych atrakcji dla  mieszkańców wsi.
– Byli tu u nas w tamtym miesiącu urzędniki z miasta i telefony chcieli nam zakładać! - uśmiecha się z politowaniem inny staruszek.- Ale po co takim starym ludziom telefony, się pytam? Wystarczy, że prąd mamy i telewizory możemy oglądać.
– A mają państwo dla nas prezenty?- staruszka szturcha mężczyznę w kapeluszu i zaczyna nam się uważnie przyglądać. - Bo ostatnio też do nas przyjechali tacy młodzi ludzie i mówili, że prezenty dla nas mają… A potem kazali za nie płacić  po 200zł!
– K…,  takie wielkie pudła z samochodu wyjmowali i nam rozdawali! Wszystkich nas nabrali!
– Pani, bo my tu ciemnota! Nie znamy się, a te młode chcieli nas wyrolować - właścicielka chrupek ostatnie zdanie mówi już szeptem.
– A państwo to po co do nas przyjechali? — padło w końcu wiszące w powietrzu pytanie.
– Domy fotografować?
– A może nasze chałupy chcecie nam pozabierać, co?
***

fot. I. Kubiak

O Grudzinie (nazwisko zmienione) dość długo zbieraliśmy informacje. Miała być jedyną szeptuchą w centralnej Polsce. Informatorzy, którzy nam o niej opowiadali, nie znali jej miejsca zamieszkania. Jak była potrzebna, to przychodziła. Może to tylko plotka, że splunęła na dziecko i ono zaczęło widzieć, albo że odczarowała wszystkie krowy pana M., bo ktoś im mleko ukradł?
Dopiero po długim czasie udało nam się ustalić wieś, z której znachorka pochodzi.
– Aaa, do Grudziny żeście przyjechali?- pobłażliwie uśmiecha się najmłodszy jegomość z całego towarzystwa
– Tam pod lasem mieszka. Tylko się nie wystraszcie – mówi, już rechocząc.

Mała grupka pogarbionych staruszków idących ścieżką znika za zakrętem Mijamy piękne, drewniane chałupy kryte strzechą. Piękne były przed laty. Teraz pochylają się ze wstydu. Półnagie belki stropu wykrzywiają się w stronę sadu – jakby chciały przeprosić za swój stan – „Nie patrzeć. Nie ma dachu”. Brudne i zakurzone szyby wstydzą się swojej nagości. Za wszelką cenę chcą pozostać niezauważone – dlatego zapraszają wilgoć. „Nie patrzeć. Nie ma firanek”.
Dochodzimy do zagrody szeptuchy. Już wiemy dlaczego staruszek tak rechotał…

Po chałupie nie ma już śladu, a to, co zostało na ziemi, zarosły wrzosy. Wrzos to nieprzyjazne ziele. Z daleka wygląda pięknie i mami swoja barwą. Z bliska nie pachnie, a jeśli zabierze się je do domu, przynosi nieszczęście. Nikt nie lubi wrzosów. Zapytajcie starych.Grudzina je specjalnie zasadziła…

fot. I. Kubiak

Słońce schowało się już za koronami drzew. Tu, z szosy, nie widać już w ogóle wsi. Słychać tylko wieczorne ujadanie psów. Z głębi lasu dochodzą odgłosy tartaku. Czekamy na ostatni autobus, który nas stąd zabierze.
Ale wrócimy niedługo.
Bilet do Afryki kosztuje tylko 8,40 zł.

*  na podstawie taśm dyktafonowych i notatek  terenowych. Centralna Polska.

Autorka tekstu: Izabela Kubiak

W Sudanie jest wiele gałęzi qadirii (1), które działają niezależnie od siebie, ale najważniejszą, największą i najbardziej znaną jest ta związana z grobowcem szejcha Hamada al-Nila stojącym na obrzeżach Omdurmanu. Szejch Hamad el-Nil był świętym (2), a zarazem dziewiętnastowiecznym przywódcą qadirii. Jego grób znajduje się w mauzoleum przykrytym charakterystyczną dla Sudanu wysoką, strzelistą kopułą. Obok niego powstał kompleks budowli zajmowanych przez bractwo. Tworzą go: meczet, gdzie odprawia się modlitwy, zawije, gdzie odprawia się zekr (3) i chałłah, czyli religijna szkoła dla chłopców (4). Poza tym są pokoje, które zajmuje szejch wraz z trzema żonami i dziećmi oraz pokoje, gdzie mieszkają i służą mu jego uczniowie.

Zaprowadził mnie tam Mohammad, którego spotkałem na jednym z niezliczonych bazarów Omdurmanu.

Młody szejch as-Sadiq siedział i słuchał w milczeniu starego derwisza, który swoimi słowami opowiadał to, co Allah w Koranie mówi o Marii. Trwało to i trwało, aż nagle słowa jego przerwało bicie w bębny.

Było późne piątkowe popołudnie i pierwsi derwisze właśnie zaczęli się schodzić na dziedziniec meczetu. Przychodzili z pobliskiego cmentarza, gdzie odwiedzali groby dawnych szejchów i świętych, a w tym ten najważniejszy, w którym pochowano Hamada al-Nila. Dziedziniec był duży i piaszczysty, a na środku znajdował się wysoki, drewniany słup. Koło niego stało kilku derwiszy, śpiewało i biło zakrzywionymi kijami w wielkie bębny (5). Powoli dołączali do nich kolejni i tworzyli wokół słupa coraz większy krąg.

Na dziedzińcu ganiały się rozbawione dzieci, silny wiatr wzbijał piach, a wysoko na pochmurnym niebie kołowały wielkie ptaki. Wokół stali ludzie, którzy przyszli popatrzeć. Wśród nich wiele było kobiet, którym nie wolno brać udziału w zekrze. Miały przeróżne rysy twarzy, najdziwniejsze fryzury, jakie widziałem i nie było dwóch ubranych w te same kolory.

Krąg coraz szybciej się powiększał, aż w końcu tworzyła go ponad setka derwiszy. Wszyscy byli boso, ubrani w długie, kolorowe, przepasane pasem szaty, w których dominowała czerwień i zieleń (6). Na szyjach nosili wielkie, grube różańce. Niektórzy ubrani byli wyłącznie w zieleń (7), jeszcze inni nosili szaty pozszywane z fragmentów starych ubrań. Większość trzymała w rękach laski. Wielu miało dready.

Stojący w kręgu derwisze tańczyli, lecz był to specyficzny taniec. Nie ruszali się bowiem z miejsc, lecz podskakiwali, kołysali się, byli spleceni ze sobą rękami, a często zginali ręce w łokciach i wykonywali nimi rytmiczne ruchy do przodu i do tyłu (8). Wielu podczas tego tańca trzymało w rękach długie, proste, drewniane laski. Kilku stojących w kręgu derwiszy biło w wielkie bębny, uderzało w talerze oraz biło grubymi kawałkami skóry w małe trzymane w dłoniach bębenki. Nieprzerwanie śpiewano pieśni, a śpiewali ci sami mężczyźni, którzy grali na instrumentach (9). Pieśni zaczynały się cicho i spokojnie, po czym stopniowo ich tempo rosło i brzmiały coraz głośniej, aż osiągały punkt kulminacyjny, po czym ich tempo słabło i powoli cichły (10). Często kończyły się zbiorowym, rytmicznym i głośnym powtarzaniem: „la ilah il Allah” (11) lub tylko słowami „Allah”, czemu towarzyszyło podnoszenie do góry wskazującego palca. Atmosfera była nie tyle ekstatyczna, co przede wszystkim radosna, a pieśniom i tańcowi towarzyszył śmiech (12).

Duży krąg, który tworzyli spleceni ze sobą, rozśpiewani i roztańczeni derwisze, nie był pusty. W nim również byli derwisze, lecz ich zachowanie było zupełnie inne. Większość z nich tworzyła dwa, trzy równoległe do siebie rzędy, które biegły od centralnego słupa do ludzi tworzących krąg. Szejch chciał, abym dołączył do nich. Zdjąłem więc buty, wziąłem do ręki kij i wszedłem do kręgu.

Poruszaliśmy się powoli, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara uderzając lekko kijami o ziemię. Gdy tempo pieśni rosło, przyspieszaliśmy kroku, podnosiliśmy kije i trzymając je pionowo przed sobą poruszaliśmy nimi rytmicznie do przodu i do tylu. Wtedy z kręgu wychodziło kilku derwiszy i wykonując takie same ruchy jak my, zbliżali się do nas. Następowało coś jakby „próba sił” między nimi a nami: raz my cofaliśmy się przed nimi, raz oni przed nami. Gdy pieśń się kończyła, wracali z powrotem do kręgu.

W kręgu tym jest też miejsce dla zupełnych indywidualistów, którzy tańczą i wchodzą w trans indywidualnie. Ich tańce mogą wyglądać bardzo różnie, lecz tego wieczoru wszyscy wyłącznie wirowali, choć każdy na swój sposób. Jeden wirował przez kilka godzin w jednostajnym tempie z rękami odsuniętymi od ciała i opuszczonymi ku ziemi. Drugi wirował bardzo szybko przybierając różne pozy, w których zastygał na kilka bądź kilkanaście minut. Wtedy nogi mu tylko tańczyły, a on od pasa w górę był nieruchomy. Raz patrzył ku niebu i wyciągał ręce ku górze, jakby
się modlił, innym razem brał się pod boki, to znowu rozkładał ręce szeroko, zdarzało się też, że wirował na jednej nodze. I tak przez kilka godzin, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, bez przerwy.

Zekr zakończył się, gdy było już ciemno. Derwisze jednak nie rozchodzili się. Czekali na gości. Tego wieczoru szejcha odwiedzić mieli przedstawiciele rządu i przywódcy niektórych plemion z Północy. Gdy przyjechali, derwisze jeszcze raz odtańczyli dla nich i razem z nimi zekr. Tym razem odbywał się on na mniejszym, wyłożonym dywanami dziedzińcu i prowadził go szejch. Zekr ten był bardzo dynamiczny i szybki. Bito w bębny, śpiewano, a spleceni ze sobą rękami derwisze tworzyli kilka rzędów i prawie biegali po okręgu upadając czasem na kolana. W środku pierwszego rzędu był szejch i to on przewodził. Wszyscy inni szli za nim i robili to, co robił on. Wciąż słychać było głośne i rytmiczne „la ilah il Allah” lub samo „Allah”.

Potem był trzeci zekr, który odprawiono wyłącznie dla gości i w którym uczestniczyli tylko goście. Odbywał się on w pomieszczeniu. Zamiast zielono–czerwonych szat panowała biel dżalabii (13), a zamiast wielkich bębnów bito skórzanymi pasami w małe trzymane w dłoniach bębenki.

W nocy wokół meczetu i na jego dziedzińcach wciąż było głośno, a szejch podejmował na płaskim dachu zawije gości. Wypuszczono tresowane gazele, podano daktyle i przyniesiono wodę ze źródła Zamzam (14). Wśród gości był przywódca Hassanii, jednego z większych plemion Północy. Blisko trzydzieści lat temu studiował w Polsce i jeszcze pamiętał język. Uśmiechnął się do mnie i rzekł: „Nie zapomnisz tej nocy, co?”

Fot. E. K. Ostrowska

Parę dni temu, a ściślej mówiąc 15 sierpnia, miało miejsce katolickie święto Matki Boskiej Zielnej. Każdy, nawet nie-chrześcijanin, wie choćby mniej więcej, jak wyglądają w Polsce obchody tego święta. Ba, w Polsce i w całej Europie nie różnią się one aż nazbyt. Tego dnia msze święte, święcenie wianków i wiązanek wszelakich oraz okadzanie nimi mieszkań jest wciąż dosyć popularne. Czy jednak nie ciekawi Was, jak obchody takiego święta wyglądają, dajmy na to, w Peru? Jak we wszystkich krajach środkowoamerykańskich, tak i tutaj kult maryjny jest istotnym elementem, spajającym w pewien sposób wiarę chrześcijańską z zaszłościami lokalnych wierzeń.

Będąc w zeszłym roku na badaniach archeologicznych w południowych Andach, byłam świadkiem wielobarwnych i wielowymiarowych obchodów Virgen de la Asunta. 

Pampacolca to kilkutysięczne miasteczko położone nieopodal wulkanu Coropuna, jakieś 8 godzin jazdy minibusem od miasta Arequipa. Co ciekawe, pomimo że Virgen de la Asunta jest patronką miasteczka (w jej dniu założono Pampacolcę), to jednak święto nie jest aż tak hucznie obchodzone, jakby mogło się wydawać. Z trzydniowymi obchodami konkuruje bardzo poważnie aż tygodniowe, czerwcowe święto Virgen del Carmen! Tak więc pomimo braku fundowania byków na corridę i innych atrakcji, Virgen de la Asunta stanowi ważny element kultury Peru, ukazując interesującą grę pomiędzy tym, co chrześcijańskie, a tym, co z definicji bardziej andyjskie.

Świętowanie zaczyna się  14 sierpnia. Wiele osób zamiast iść do pracy, bierze udział w przygotowaniach do święta. Zadania wydają się być ściśle podzielone – kobiety ozdabiają kościół i figurę Marii, mężczyźni ścigają się na rowerach, dzieci przygotowują się do występów na głównym placu. Wraz z miejscowym księdzem (Hindusem, od 3 lat na misji w miasteczku) oraz panem kościelnym, kobiety przystrajają ciemnowłosą Virgen kolorową, ręcznie wyszywaną suknią oraz drogocennym, posrebrzanym pasem. Sama suknia formą imituje wznoszącą się ku niebu górę. Maria-góra odzwierciedla więc wulkan Coropuna, któremu niegdyś składano w tym okresie dary (swoją drogą, wciąż obecne jest wykorzystywanie archeologicznych form architektonicznych w „pogańskich” obrządkach!).

Wieczorem tego samego dnia odbywa się procesja ulicami miasta. Przy akompaniamencie jednostajnej melodii (którą orkiestra uprzednio ćwiczyła 2 tygodnie od 5 rano), postać Marii rusza, prowadzona światłem zapalonych świec i wybuchających petard (osnuwających mgłą całą Pampacolcę). Przy wtórze puzonu, trąbek i religijnych śpiewów cała kolumna zatrzymuje się przy każdym z trzech, corocznie fundowanych przez inne rodziny, ołtarzach. Po krótkiej modlitwie i poświęceniu ołtarzy wodą z plastikowej butelki, każdy z fundatorów obsypuje figurę Virgen płatkami kwiatów. Ceremonia trwa, dopóki postać Marii nie znajdzie się z powrotem w kościele.

Drugi dzień, tak jak pisałam wcześniej, połączony jest ze świętem założenia miasteczka. Nic nie dziwi w tym aż tak, jak przedstawienia prezentowane przez dzieci… Zresztą sami zobaczcie i oceńcie, jak ma się taniec wokół drzewka, prace na polu i „przyjście” Jezuska do Matki Boskiej Zielnej…

Trzydniowa fiesta dobiega końca, gdy wszystkie z „maryjnych podarków” (takich jak słodkie obwarzanki, szalik czy kolorowe czapki) zostają zlicytowane przed wejściem do kościoła. I tak, wszystkie zebrane pieniądze przekazywane są księdzu, by ten odnowił największy z trzech miejskich kościółków. Kolorowa suknia Marii i jej posrebrzany pas chowane są do szafy na kolejny rok, a następnego dnia mieszkańcy Pampacolci i okolicznych terenów oddają cześć duchowi Coropuny — Apu, ulewając odrobinę z popijanej chichy…

Transylwania, fot. Michał Kruszona

Kiedy zamieszkujący tereny dzisiejszej Rumunii Dakowie ubierali wilcze skóry, udając się do karpackich lasów, aby odbyć męską inicjację na wojownika i myśliwego, wiara w wilkołactwo była  oczywistością. Przez rok spędzony w samotności, nie mogąc zostać przez nikogo zauważonymi, żyli młodzi ludzie z grabieży, stając się mężczyznami. Jedli wszystko, co w niegościnnych górskich ostępach wpadło im w ręce. Bywało, że było to ludzkie mięso. Osiągali stan furii — wojownika, gotowego na wszystko w walce o przetrwanie własne i swojego plemienia.
natura wilkołaka
Niejeden z nich pozostawał w lesie na zawsze, alienując się ze społeczeństwa, z biegiem kolejnych lat zapominał ludzkiego języka i sposobów znormalizowanego komunikowania społecznego. Kim zatem był taki osobnik jeśli nie wilkołakiem – efektem cofnięcia się ewolucyjnego zegara, który od tysięcy lat cywilizowania się ludzkiego gatunku, tykał bezustannie? W przypadku człowieka – wilka, zegar ewolucji cofnął się, wbrew naturze, co najmniej o kilka minut.

Ważny jest tu aspekt, mimo wszystko, ziemskiej natury wilkołaka, niewiele mającego wspólnego z pozaziemskim – piekielnym demonem, chyba, że uznamy, iż pod postacią wilka mogą pojawiać się tylko zmarli, czego jednak zakładać bym nie radził. Co bowiem uczynimy z rytualnym ludożerstwem, które może w prosty sposób prowadzić do likantropii, czyli wilkołactwa, zdefiniowanego jako choroba psychiczna? Wilkołactwo ma wcale bogatą literaturę. W Polsce w sposób wyczerpujący podszedł do tematu Leszek Paweł Słupecki w książce „Wojownicy i wilkołaki”.(Warszawa 1994).

wilczyca karmiąca niemowlęta

Mieszanie krwi i rodowodów, wilczego i ludzkiego, było w kulturze romańskiej wszechobecne od samego jej zarania. To przecież kapitolińska wilczyca wykarmiła Romulusa i Remusa,  dając jednemu z  synów westalki Rei (zresztą bratobójcy), zgwałconej przez boga  Marsa, szanse na powstanie miasta, które przerodziło się w imperium. Cóż to za niewinna legenda o początkach miasta! Mamy w niej gwałt, wilcze mleko i bratobójstwo.   Jedną z  prowincji, owego od zarania dalekiego od niewinności, imperium stała się, z biegiem czasu, karpacka Dacja. Do dziś w wielu rumuńskich miastach, i to w ich centralnych punktach, widzimy wizerunki wilczycy karmiącej dwoje niemowląt – tak jest na przykład w Targu Muresz .

Już Herodot, nie bez racji zwany ojcem historiografii, pisał o Neurach, ludziach zamieszkałych nad Morzem Czarnym: „Ci Neurowie wydają się być czarodziejami.  Opowiadają bowiem Scytowie i zamieszkali w Scytii Hellenowie, że stale, raz do roku, każdy z Neurów na kilka dni staje się wilkiem, a potem znowu przybiera dawną postać. Ja w prawdzie w te ich baśnie nie wierzę, nie mniej tak oni utrzymują i na to przysięgają.” Dalej pisze Herodot o Androfagach, plemieniu według niego najdzikszym, nie uznającym prawa naturalnego, ani żadnego innego, wcale nie wykluczone, że to ci sami Neurowie. Androfagowie bowiem to, po polsku, po prostu ludożercy.

„zaczął wyć i uciekł do lasu…”

W samym Rzymie też bywało ciekawie. Oddajmy głos, udającemu się na spotkanie z kochanką Nicerosowi, bogatemu wyzwoleńcowi, którego słowa zapisane przez Petroniusza, zacytuję za książką Leszka Słupeckiego:
„Przypadkiem pan  pojechał do Kapui, by załatwić różne sprawunki. Skorzystałem z tej sposobności i namówiłem jednego z gości, który mieszkał u nas, by towarzyszył mi do piątego milowego kamienia. Był to żołnierz silny jak diabeł (…). Wyruszamy o pianiu kura, księżyc świecił jak słońce w południe. Wchodzimy między grobowce, mój człek bierze się ku Stelom, ja idę nucąc i liczę stele. Gdym się znów obejrzał za towarzyszem, on rozbiera się i kładzie wszystkie szaty przy gościńcu. Zaparło mi dech, stałem jak martwy. Lecz on oblał je wkoło moczem i zmienił się natychmiast w wilka. Nie myślcie, że żartuję, nie ma tak wielkiego majątku, bym dlań skłamał (…). Gdy zmienił się w wilka zaczął wyć i uciekł do lasu. Zrazu nie wiedziałem gdzie jestem, potem poszedłem aby zabrać jego szaty; ale one skamieniały. Kto by bardziej zmartwiał ze strachu niż ja? Tedy wyjąłem miecz i przez całą drogę siekłem powietrze, póki nie dopadłem zagrody swej przyjaciółki. Wszedłem jak widmo, o mało nie wyzionąłem duszy, pot ciekł mi strumieniami po krzyżu, oczy martwe, z trudem ochłonąłem. Moja Melisa dziwiła się, że przybywam tak późno i rzekła: –Gdybyś był przyszedł wcześniej, byłbyś nam przynajmniej pomógł; bo wilk wpadł na dziedziniec, rzucił się na całą trzodę i jak rzeźnik puścił jej krew; ale nie zakpił z nas choć uciekł, bo parobek nasz przebił mu szyję dzidą-. Usłyszawszy to, nie mogłem już zamknąć oka, lecz, że już jasny był dzień, biegłem jak okradziony szynkarz, wprost do domu naszego Gajusza i gdym przybiegł w to miejsce, gdzie suknie zmieniły się w kamień, znalazłem tylko krew. Gdym jednak wrócił do domu, mój żołnierz leżał w łóżku jak wół, a lekarz owiązywał mu szyję. Wtedy poznałem, że jest on wilkołakiem i nie mogłem zjeść z nim ani kęsa chleba, choćbyś mnie zabił (…). Jeśli kłamię, niech mnie pokarzą wasze duchy opiekuńcze”

Rumunia a Imperium Romanum

Specjalnie przytoczyłem tą starożytną, rzymską opowieść, wszak Rumuni niezwykle chętnie podkreślają swe związki historyczne z Imperium Romanum i łączącą ich z Rzymem historyczną ciągłość, czemu nie możemy zaprzeczyć choćby w sferze języka, mniej czy bardziej, ale jednak bliskiego łacinie. Skoro tak, to i kulturowo powinni być sobie bliscy. Choć zdawać sobie trzeba sprawę, że zarówno oni, jak i współcześni mieszkańcy Italii to w większej części potomkowie plemion barbarzyńskich.

Zostawmy jednak Rzym i wybierzmy się w podróż do Jass, wspomnę tylko, że odbył takową markiz d’Urfe, a opisał ją, w genialnym opowiadaniu grozy, „Rodzina Wilkołaka” Aleksy Tołstoj, niech ta wzmianka służy za zachętę do jego przeczytania.

Michał Kruszona

Kolejne dwie części artykułu „Karpaccy gospodarze: demony i wilki” zostaną zamieszczone na blogu w przeciągu miesiąca.

Autor jest historykiem, antropologiem kultury. Pracował w szkole, w redakcji gazety, w domu pomocy społecznej, obecnie jest dyrektorem Muzeum — Zamku Górków w Szamotułach. Od lat zafascynowany Rumunią!  Dwa lata temu wydał książkę „Rumunia. Podróże w poszukiwaniu Diabła” (Zysk i S-ka).  Na promocję książki i spotkanie z Panem Michałem Kruszoną zapraszamy 20 kwietnia na godzinę 18.00 do Państwowego Muzeum Etnograficznego. Spotkanie odbędzie się w ramach cyklu „Palcem po mapie — Rumunia” .

Monastyr w Suczawicy, fot. Artur Grzybowski

Przypuszczam, że większości osób zainteresowanych Rumunią znana jest legenda o mistrzu Manole, budowniczym cerkwi w Curtea de Argeş. Nie jest to jedyna legenda o budowniczych mo­nastyrów i cerkwi. Praktycznie z każdą znaczniejszą budowlą jest związana opowieść, zwykle koń­cząca się śmiercią lub okaleczeniem mistrza budowlanego lub malarza fresków. Na Bukowinie zna­na jest opowieść bez tragicznego końca, lecz z problemem odpowiedniej zapłaty za pracę i co cie­kawsze bez morału.

opowieść bez tragicznego końca i bez morału

Związana jest ona z budową suczawickiego monastyru. Głosi, że przez 30 lat, dniem i nocą, bez przerw i odpoczynku, pewna kobieta przywoziła swoim wozem zaprzężonym w woły kamień na budowę nowej cerkwi. Składała go obok istniejącej tam drewnianej cerkwi, pocho­dzącej naj­

Kamienna rzeźba głowy kobiecej na monastyrze w Suczawicy, fot. Artur Grzybowski

prawdopodobniej z XIV wie­ku (dziś na miejscu tej cerkwi stoi krzyż). Ze zwiezionych materiałów „Władyka¹ Jerzy, Jeremi dwornik², (…) i brat ich Szymon pocharnik³” Mohyłowie wy­budowali cerkiew Zmartwych­wstania Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa i monastyr. Kobieta chciała być pochowana w cerkwi, ale nie dostąpiła tego zaszczytu. W zamian, na pamiątkę jej czy­nu, na północ­no-wschodnim narożniku dzwonnicy (wieża północno-zachodnia, na prawo od bramy wejściowej) umieszczona została czarna, kamienna rzeźba jej głowy.
Inna wersja tej legendy wspomina o tym, że w ramach pokuty za grzeszne życie owa kobieta zwoziła przez 30 lat kamień na budowę cerkwi, a jak już zakończyła pracę, to zamurowano ją w dzwonnicy (wieża północno-zachodnia). Wtedy jeden z kamieni przybrał kształt jej twarzy.
No cóż jak było naprawdę, chyba nikt już nie wie. Rzeźba została. Tłumy odwiedzające mo­nastyr oglądają wspaniałe freski, ciekawe muzeum i prawie nikt nie spogląda na czarną twarz ko­biety, która tyle dobrego uczyniła dla powstania tego zabytku. Czyżby dalsza pokuta?

Leśna Baba, Żmij i siedmiogłowy smok

W przedsionku cerkwi po prawej stronie drzwi zaraz obok rzeki ognia ikony Sądu Ostatecz­nego zu­graf umieścił bukowińskie mi­tyczne nieczyste postaci: Leśną Babę (Mumă Pădurii), matkę wszyst­kich diabłów (Tâlpa Iadului), siedmiogłowego smoka (Balaurul), Żmija (jednogłowego, lata­jącego, wietrznego smoka) (Zmeul). W takim nagromadzeniu występują tylko w tej cerkwi buko­wińskiej. Może któreś z nich nie pozwala by pokuta się zakończyła?
Zapraszam do odwiedzin w przepięknej Suczawicy (Suceaviţa) i nie zapominajmy o boha­terce legendy…

KONKURS DLA CZYTELNIKÓW

Wspomniano już, że na pierwszy rzut oka trudno wyciągnąć jakiekolwiek wnioski z tej opowieści, a jednak pytanie konkursowe brzmi: jaki morał płynie z historii o pracowitej kobiecie? Odpowiedzi proszę umieszczać do dnia 28 kwietnia w komentarzach.  Wśród osób, które odpowiedzą na to pytanie, zostaną rozlosowane darmowe bilety wstępu do Państwowego Muzeum Etnograficznego. Komentarze z odpowiedziami konkursowymi zostaną zatwierdzone przez administratora 29 kwietnia, a do zwycięzców wysłane powiadomienia mailowe.

Wojciech Krysiński

¹ Biskup

² Sędzia (niżej wyjaśnienie wg Mirona Costina)
Dwornik wielki Dolnej Ziemie. Ten jest generalnym sędzią tej poło­wicy ziemie od Dunaju aż do Jass, (o) grabieży, o zabójstwa, o rozboje potajemne, straży pogranicznej doj­rzeć do jego powinności należy.
Dwornik wielki Górnej Ziemie, to jest od Jass ku Chocimiowi i Czerniowcom i Soroce. Toż rządzi w swojej partyjej co dolny…
Dwanaście osobnych Dworni­ków być powinni przed bramą (pa­łacu gospodarskiego), mają miejsca na sądy, drobne sprawy są­dzą.

³ Podczaszy (niżej wyjaśnienie wg Mirona Costina)
Pocharnik wielki, to jest pod­czaszy … do stołu pierwszy kieliszek nalewa … Do jego urzędu starostwo kotnarskie należy. Conve­nuint rebus nomina saepe suis, bo tamże i wino najlepsze się rodzi.

Autor  jest przyjacielem Państwowego Muzeum Etnograficznego. Nazywa siebie włóczykijem zauroczonym Rumunią — w szczególności Bukowiną. Wyznacza trasy piesze na Bukowinie, wydaje mapy,  pisze książki. W ramach cyklu “Palcem po mapie — Rumunia” odbędą się w muzeum dwa spotkanie z Panem Wojciechem Krysińskim: “Zagadkowe rumuńskie monastyry” — 29 kwietnia, g. 18.00, “Polacy na Bukowinie — Pojana Mikuli, czyli niezwykła wieś” — 6 maja, g. 18.00.

Skały Singera, fot. Wojciech Krysiński

Wśród żywych do dziś podań na Bukowinie szczegól­ną rolę odgrywają opowieści o skar­bach. Złoto, pieniądze i klejnoty najczęściej bywają ukryte w niedostępnych miejscach, są zakopane lub zatopio­ne. Bardzo często skarby zakopywane były przez zbójców.

legendy bukowińskie

W większości wersji o zakopanych skarbach, szczególnie o złocie, są one po­wiązane z ogniem, ze szczególnym jego rodzajem. Często usłyszeć można zatem, że „ w górach musi być skrzynia ze złotem, bo pokazują się tam ogniki. Ludzie mówią, że trzeba tam iść jak będzie nów i odkopać skrzynię…”. W miejscowych opowiadaniach przewija się także motyw niedostępności zło­tych skarbów za sprawą strzegących ich mocy. W opowieściach tych często zjawia się również dzidko, który w tym przypadku występuje jako strażnik ukrytych skarbów. Aby móc wydostać za­kopane skarby, trzeba było spełnić określone warunki, przede wszystkim odwołujące się do warto­ści natury moralnej. Wydobyte, jeżeli się to już udało, skarby z reguły okazywały się nadal nieosią­galne, gdyż należały do innego świata. Najczęściej też zachłanność ludzka w opowieściach tych su­rowo była karana.

zbójnik Andrzej Giwnicz

Innym, częściej spotykanym, wątkiem podań bukowińskich są opowieści o zbójniku An­drzeju Giwni­czu (Andrei Ghivnici), który pojawiał się w tych stronach pod koniec II wojny świato­wej i w pierwszych latach powo­jennych (1945–1951). Działał na terenie lasów pomiędzy: Marżyną (Marginea), Suczawicą (Suceaviţa), Czumurną (Ciomârna), Watra Mołdawicą (Vatra Moldaviţei), Wamą (Vama), Kaczyką (Cacica) i Solką (Solca), z wielkim sprytem i zręcznością, odwiedzając również polskie wsie. Giwnicz w wielu relacjach jawi się jako odważny obrońca ludu, który poma­ga jego przedstawicielom w potrze­bie. Giwnicz reprezentował obcą dla opisywanych społeczności chłopskich klasę spo­łeczną. Był oficerem służącym w oddziałach marszałka Antonescu i posiadał pewne dobra ziem­skie w pobliskich Bosanczach (Bosanci). Po zakończeniu II wojny światowej prowadził walkę z nową władzą. Śmierć Giwnicza, jak w przypadku innych podobnych mu mitycz­nych postaci, wiązała się z różnie interpretowanym podstę­pem. Tym razem grupę Giwnicza zinfil­trował wywiadowca osławionej Securitate o nazwisku Olaru pochodzący z miejscowości Liteni.

tajemnicze skarby…

Ale nie to jest najważniejsze… W Pojanie Mikuli i kilku okolicznych miejscowościach opo­wiada się o skarbach zgromadzonych przez Giwnicza z przeznaczeniem na dalszą walkę i gdzieś zakopanych. Wiadomo, że bazą zbójnika były okolice Skał Kobiet (Pietrele Muieri) niedaleko Poja­ny Mikuli i Solki. Wielu chodziło, szukało, a dzidko strzegący skarbu nie dawał dostępu. Domysły głównie skupiły się na otoczeniu Skał Singera (Pietrele lui Singer), bo w okolicy skał pod nogami chodzących ludzi słychać głuchy odgłos, tak jakby były tam ukryte jaskinie. Szukano wejść do ja­skiń, potem przychodzono w różne dni roku, kiedy to wejścia do jaskiń miały być otwarte dla ludzi potrzebujących i o wielkim sercu. Nic nie znaleziono. Dzidko …

Pęknięta Skała, fot. Artur Grzybowski

Parę lat temu, podczas moich wędrówek po ostańcach skalnych na Obczynie Małej (Obcina Mică), w tym po Skale Bosorek, Skale Jastrzębiej, Skałach Kobiet i innych ogólnie znanych natrafi­łem na Pękniętą Skałę, schowaną w małej krętej dolince potoczku, będącego dopływem potoku Şo­arecul, przez której środek przepływa woda ze źródełka znajdującego się zaraz za Skałą. Wpraw­dzie to miejsce znajduje się niedaleko uczęszczanej drogi leśnej, ale chyba jest mało odwiedzane, bo w wodach źródełka znalazłem monety rumuńskie z lat 1942–1948. Może tu jest skarb Giwnicza?
Nie szukałem, choć pewnie to tu dzidko przeniósł skarby i dalej je strzeże, a tylko trochę z pełnych worów mu się usypało…

KONKURS DLA CZYTELNIKÓW

Pytanie konkursowe brzmi: Kim jest dzidko? Odpowiedzi proszę umieszczać do dnia 28 kwietnia w komentarzach. Wśród osób, które odpowiedzą na to pytanie, zostaną rozlosowane darmowe bilety wstępu do Państwowego Muzeum Etnograficznego.

Wojciech Krysiński

Autor  jest przyjacielem Państwowego Muzeum Etnograficznego. Nazywa siebie włóczykijem zauroczonym Rumunią — w szczególności Bukowiną. Wyznacza trasy piesze na Bukowinie, wydaje mapy,  pisze książki. W ramach cyklu „Palcem po mapie — Rumunia” odbędą się w muzeum dwa spotkanie z Panem Wojciechem Krysińskim: „Zagadkowe rumuńskie monastyry” — 29 kwietnia, g. 18.00, „Polacy na Bukowinie — Pojana Mikuli, czyli niezwykła wieś” — 6 maja, g. 18.00.