Najprostsze w formie

Okres najlepszej passy dla wyrobów kowalskich, nie tylko krzyży, to koniec wieku XIX, kiedy to pojawiła się na wsi w dużym wyborze – stal przemysłowa i zaczął się popyt na wyroby kowalskie. W wymiarze pracy – żelazo oznaczało trwalsze, bardziej funkcjonalne narzędzia i sprzęt gospodarski, w wymiarze estetycznym – stało się nową, nie występującą do tej pory na wsi materią, której walory zostały dostrzeżone i wykorzystane. Krzyże zaświadczają, jak różne było poczucie estetyki mieszkańców wsi, nie tylko w potocznym rozumieniu „kiczowate”, złaknione brakujących w codziennym, znojnym życiu świątecznych kolorów, ale także ceniące minimalizm, szlachetność materiału, walor prostej lub wyszukanej, ale cały czas doskonałej formy. Ta sztuka miała swoich twórców i odbiorców, a sądząc po popularności było ich całkiem wielu. Wizualna prezentacja krzyży była głęboko przemyślaną intencją. Na tle czystego nieba krzyż stanowił mocny, oddziałujący ekspresyjnie punkt. W terenie czekających na korozję i zapomnienie krzyży, pozostało niewiele. W muzeach nie da się w pełni podziwiać tego efektu, który miały tworzyć wraz ze sferą niebieską, ale możemy podziwiać ich wyszukane formy (wystawa stała w PME „Rękodzieło i rzemiosło ludowe”). Krzyże żelazne występowały w całej Polsce, ale najwięcej było ich we wschodnim pasie, na Podlasiu i z tych terenów oraz z rejonu Kurpiów pochodzą w większości krzyże z kolekcji PME (96 krzyży kowalskich).

Może przy okazji pierwszolistopadowych wyjazdów w różne strony Polski uda się jeszcze natrafić w terenie wykuty z żelaza krzyż, na rozstaju dróg, przy drodze, na cmentarzu… po to by móc w pełni podziwiać efekty formalne: kontrast metalicznej czerni krzyża z błękitem nieba, świetlistość stali odbijającej słońce, przejrzystość ażuru, lekkość sylwetki, dopasowanie materiału do formy, współgranie materii z duchem…

 Quinceañerę przywieźli ze sobą imigranci z klasy średniej. Pierwszą oznaką zmian był kolor: sukienka jubilatki mogła być skromna lub przypominać strój księżniczki z bajek, zgodnie z tradycją powinna mieć jednak kolor różowy (dlatego też uroczystość nazywano „la fiesta rosa”). O takie było jednak trudno, więc nastolatki znalazły produkt najbliższy temu poszukiwanemu: suknie ślubne. Krój był idealny, wystarczyło odciąć tren, a tradycyjny kolor został powoli zastąpiony bielą symbolizującą niewinność. Dlatego też na pierwszy rzut oka niekiedy trudno odróżnić czy mamy do czynienia z piętnastolatką prowadzoną do ołtarza w kościele przez swojego honorowego szambelana, czy z panną młodą idącą do ślubu.

 Z czasem „Las mañanitas”, piosenka śpiewana przez mariachis na meksykańskich świętach rodzinnych, zaczęła stanowić integralną część quinceañery, niezależnie od pochodzenia dziewczyny, tak samo jak „dwór”, czyli orszak od siedmiu do czternastu par (niekoniecznie mieszanych), które towarzyszą jubilatce (7x2 plus jubilatka =15). To samo stało się z innymi tradycjami: kolor różowy był zwyczajowy w Ameryce Środkowej, z Portoryko przyszło natomiast obdarowywanie dziewczyny ostatnią lalką, którą ta bierze na ręce jak niemowlę i odkłada do kołyski lub oddaje wybranej przez siebie małej kuzynce. Sam gest ma oczywiście jasną symbolikę: przestaje ona być dzieckiem, a staje się kobietą gotową do założenia rodziny. Z tego kraju pochodzi jeszcze jedna tradycja: ojciec piętnastolatki sadza ją na dekorowanym krześle, niekiedy wyglądającym zupełnie jak tron, zdejmuje jej z nóg płaskie baleriny i zamiast nich zakłada jej buty na obcasie. Jego mała córeczka stała się dorosła. Następnie prosi ją do pierwszego oficjalnego tańca – walca, który podobno został sprowadzony na dwór meksykański przez cesarzową Charlottę.

 Do tej skomplikowanej mieszanki wpływów dołożyła swoje trzy grosze także i popkultura. Dziś nie wystarczy urządzić piętnaste urodziny, fiesta musi mieć swój motyw przewodni. Tak więc mamy quinceañerę – Kopciuszka, w orszaku którego idą pozostałe księżniczki Disney’a, azteckie władczynie, gwiazdy Hollywood lub „zwykłe” królewny, które postanawiają mieć wielkie wejście wjeżdżając na koniu albo wyłaniając się z otwieranej morskiej muszli. Inne zamiast tronu wolą mieć huśtawkę lub od razu całą ruchomą karuzelę. Jak się bawić, to się bawić – na całego! Było to tak interesujące, że powstała nawet latynoska wersja znanego programu MTV „My sweet sixteen” – „Quiero mis quinces”.

 Smutną konsekwencją takiego „zastaw się, a postaw się” są niestety wieloletnie kredyty, które zadłużają całą rodzinę, a dziewczyna za jeden wieczór jak z bajki płaci niekiedy rezygnacją z marzeń o studiach. Dla innych to jedyna okazja w życiu, by spełnić swoje sny i poczuć się księżniczką, niezależnie od warunków ekonomicznych, w których żyje. Na tę jedną noc może mieć swoją piękną suknię, księcia, bal i rodzinę, która fetuje sam fakt jej istnienia. Lepiej nie myśleć co będzie, gdy wybije północ i czar pryśnie… Ale czy z naszymi weselami nie jest dokładnie tak samo?

 Są jednak jubilatki, które decydują się na inne formy świętowania:  wyjazdy, książeczki oszczędnościowe na dalszą naukę, kursy zagraniczne, innymi słowy – inwestują w siebie. Tak czy inaczej, cel jest ten sam: sprawić by dziewczyna poczuła się pewna siebie, wyjątkowa i kochana. Jeśli sukienka w stylu księżniczki lub podróż mają w tym pomóc, to czemu nie…

 * Zdjęcia pochodzą z książek „Quinceañera! The Essentials Guide to Planning the Perfect Sweet Fifteen Celebration” Michelle Salcedo i „Quinceañera. Celebrating fifteen” Elizabeth King.

]]> http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/22/fiesta-extra-large/feed/ 0 http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/20/dorosla-pietnastolatka/ http://ethnomuseum.pl/blog/2011/10/20/dorosla-pietnastolatka/#comments Thu, 20 Oct 2011 11:39:04 +0000 Magda Guziejko http://ethnomuseum.pl/blog/?p=5744 W dniu osiemnastych urodzin zostajemy wszem i wobec uznani za ludzi dorosłych, co pociąga za sobą bardzo konkretne prawa i obowiązki: możemy głosować, pić i palić, ale za swoje postępowanie możemy też odpowiedzieć przed sądem. Jaki więc ma sens quinceañera, hucznie obchodzone piętnaste urodziny dziewczyn z latynoskich rodzin, które w tym szczególnym dniu nie uzyskują żadnego z powyższych?

 Ślady tej fiesty (quinceañera określa zarówno jubilatkę jak i samą uroczystość) odnajdujemy już w okresie prekolumbijskim, kiedy to matka udzielała wskazówki swojej wchodzącej wkrótce w małżeńskie życie córce (w tekście przytaczanym przez brata Bernardino de Sahagúna widać, jak mało zmieniają się matki: chodź skromnie ubrana, żeby nie pomyślano, że się stroisz, ale też nie ZA skromnie, żeby nikt nie pomyślał, że jesteś biedna, etc.). Później nastąpiło powolne mieszanie się kultur i wpływów, wraz z kolonizatorami do Ameryki dotarły dworskie przyjęcia i bale debiutantek, a efektem tego jest właśnie współczesna quinceañera.

 Skoro nie pociąga ona za sobą żadnych przywilejów prawnych, to jaki jest jej sens? Otóż związana jest ona z rolą kulturową i społeczną kobiet: piętnastoletnia dziewczyna bowiem może być już  uznana za kobietę gotową fizycznie i psychicznie do założenia własnej rodziny. Czasy się zmieniają, definicja wieku, kiedy jest się dojrzałym także, quinceañera jest jednak nadal celebrowana zarówno w krajach Ameryki Łacińskiej jak i przez emigrantów w Stanach Zjednoczonych, gdzie przybiera ona rozmiar „extra-large”. Oficjalnie od momentu urodzin nastolatka może już się malować, depilować, zakładać obcasy i wychodzić na randki-za zgodą rodziców, zobligowana, by wrócić o rozsądnej porze. Sama fiesta jest doskonałą okazją, by tej przechodzącej przez trudny okres dziewczynie okazać wsparcie najbliższych, przekazać jej tradycyjne wartości i spełnić dziecięce marzenie o zostaniu na jeden dzień prawdziwą księżniczką.

Wszystko to brzmi pięknie i oczywiście w pewnej mierze znajduje swoje odbicie w rzeczywistości. Problem polega jednak na tym, że znaczna część Latynosek w wieku piętnastu lat jest już przyzwyczajona do makijażu i obcasów, ma swojego chłopaka, a w rok po quinceañerze trzeba nie raz organizować baby shower i chrzciny. Odsetek nieletnich matek jest tak duży, że zaczęło to już niepokoić Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych. Nastolatki ze względu na ciążę rzucają szkołę na rzecz szukania pracy — jakiejkolwiek, choćby słabo płatnej i do tego na czarno.

 Powoli zmienia się więc też quinceañera. Mszę z jej okazji poprzedzają kursy związane nie tylko z religią, ale też z rozwojem osobistym i wyznaczaniem sobie celów życiowych. Sama uroczystość pozwala rodzicom dziewczyny pokazać, że nie oczekują od niej szybkiego zamążpójścia, ale że są z niej dumni i wspierają ją w jej drodze ku dojrzałości i sukcesowi.

 Należy też wspomnieć, że nie istnieje odpowiednik takich urodzin dla chłopców. Może dlatego, że w ich przypadku trudniej określić moment osiągnięcia dojrzałości, a może po prostu w patriarchalnym społeczeństwie Ameryki Łacińskiej od początku mają oni więcej przywilejów i wolności, którą dziewczęta są obdarzane dopiero w dniu piętnastych urodzin (a i to pod czujnym okiem rodziców). Tak czy inaczej próby spopularyzowania fiesta de clavel (fiesty goździków), jak m. in. określano tę ceremonię, spełzły na niczym i quinceañera pozostaje żeńskim rytuałem przejścia, który podkreśla przemianę dziecka w kobietę.

 * Zdjęcia pochodzą z książek „Quinceañera! The Essentials Guide to Planning the Perfect Sweet Fifteen Celebration” Michelle Salcedo i „Quinceañera. Celebrating fifteen” Elizabeth King.

W dniu św. Rocha obchodzono niegdyś ugory, łąka i pastwiska i  rozpalano ognie, zawsze krzesząc iskrę kawałkami drewna. Rozpalano również ognie na drogach wiodących z pastwiska do wsi, aby wracające do obór bydło musiało przez nie przestąpić. W płomienie wrzucano zioła poświęcone na Boże Ciało i na Matki Boskiej Zielnej, a także palmy wielkanocne. Niekiedy bydło przepędzano przez ogień trzykrotnie, ponieważ dymom ze „świętych” roślin przypisywano właściwości lecznicze i czarodziejskie.

Zabiegi te były odprawiane na pomyślność hodowli i dla zachowania zdrowia.

Zanoszonym do kościoła bukietom i wszystkim roślinom wchodzącym w ich skład przypisywano liczne właściwości dobroczynne, przede wszystkim lecznicze, ale także czarodziejskie. W skład bukietów wchodziła zwykle bylica – potężny środek przeciw czarownicom, ziele świętojańskie, czyli dziurawiec – dobry na choroby wątroby, piołun – leczący bóle brzuszne, mięta, chaber, macierzanka i dziewanna – o działaniu odkażającym, także wrotycz – skutecznie zwalczający robaki, dalej kopytnik, krwawnik, oraz „pantofelki Matki Boskiej”, czyli tojad i wiele, wiele innych ziół, które można było znaleźć na łąkach, polach i miedzach i które do dnia dzisiejszego znajdują zastosowanie w medycynie oficjalnej, a od wieków używane były w lecznictwie ludowym. Bukiet strojono także kwiatami z przydomowych ogrodów, takimi jak nagietki, czy malwy, o których dziś wiadomo, że posiadają właściwości lecznicze, oraz makówkami, lnem, konopiami i innymi roślinami ważnymi w gospodarstwie domowym, dodawano również gałązki leszczyny z orzechami, gałązki dębowe z żołędziami, jarzębinę,  kłosy zbóż z wykruszonym ziarnem, marchew, jabłka, późne wiśnie lub inne owoce.

Poświęcony w kościele bukiet miewał liczne zastosowania: zostawiony w zagonie odstraszał szkodniki od warzyw, w razie choroby zioła wykruszone z bukietu gotowano, lub przynajmniej dodawano do nalewek, maści i naparów, wkładano go do leczniczych kąpieli przy „suchotach”, wywar z ziół dawano do picia krowom po ocieleniu, zaś dymem ze spalonych roślin leczono zapalenie wymienia. Bukiet bywał też przydatny przy odczynianiu uroków. Już sama obecność poświęconego bukietu miała odwracać zły urok i płoszyć czarownice. Używano więc ziela do okadzania chorych zwierząt, jeśli podejrzewano, że chorobę spowodowało „złe spojrzenie” lub inne uroki. W tym samym celu okadzano profilaktycznie bydło, trzodę, a także drób, zwłaszcza pisklęta – aby „złe” nie miało do nich przystępu. Makówki wyjęte z bukietu wkładano do kołysek dzieci uporczywie płaczących po nocach za sprawą „złych oczu” i czarów. Garstki poświęcanych ziół wkładano w posłania konających, aby zmniejszyć i skrócić ich cierpienia. Wkładano je też zmarłym do trumny, aby w spokoju mogli odejść z tego świata.

Głęboko wierzono, że święcone bukiety chronią od uderzenia pioruna. W czasie burzy okadzano więc domy wykruszonymi z nich ziołami, lub palono nimi pod kuchnią, bo dym ze spalonych ziół, wychodzący przez komin, miał odpędzać błyskawice. Natomiast starty na proch susz, dodany wiosną do siewnego ziarna, ochraniał zboże przed burzą, wichrem i gwałtowną ulewą.

Święto Matki Boskiej Zielnej wyznacza zwyczajowy termin zakończenia żniw, zgodnie z przysłowiem:

„Na Wniebowzięcie

Zakończone żęcie.”

Dary ziemi przynoszone do kościoła były więc  — i pozostały nadal – wyrazem hołdu składanego przez rolników Matce Bożej. Czasem nawet łączono to święto z dożynkami i oprócz bukietów przynoszono do kościoła wieniec żniwny, który później wręczano dziedzicowi lub gospodarzowi dożynek.

 Po paruset latach święto to powraca, jednocześnie w swojej pierwotnej formie jak i w znacznie zmienionej. Co się zmieniło? Otóż autentyczną celebrację zastąpiła inscenizacja, która od lat 50-tych organizowana jest w ruinach Sacsayhuamán, oddalonych o parę kilometrów od stolicy kraju — Cusco. Przebrani aktorzy i tancerze oddają hołd Słońcu i odwołują się do tradycji swoich przodków. Nie oni jednak są najważniejsi, a… turyści, których tłumy ściągają tylko po to, by móc zobaczyć rekonstrukcję dawnych wierzeń i poczuć, że uczestniczą w czymś szczególnym. Jak wszędzie na całym świecie, tu także słowo ‘turystyka’ niesie za sobą ‘folklorystyczną cepelię’. Ocena tego zjawiska to rzecz indywidualna, tak czy inaczej, jest ono korzystne dla Peru, zwłaszcza dla jego finansów (niektóre źródła podają, że w tym roku na święto przyjechało nawet około 40 tysięcy osób). Określenie ‘wartości’ nabiera tu więc podwójnego znaczenia…

 Zainteresowanych odsyłam do nagrań obchodów sprzed dwóch lat:

http://www.youtube.com/watch?v=LIz0Hgk0tqA&feature=related

Tylko skąd wziął się taki zwyczaj i co ma on wspólnego z katolickim świętem Bożego Ciała? Jak zwykle w przypadku tradycji ludowych istnieje kilka wersji odpowiedzi na to pytanie, od prozaicznych po związane z niewątpliwą ingerencją Siły Wyższej.

Istnieje pewna legenda nawiązująca do postaci świętego Antoniego Padewskiego. Otóż w czasie procesji eucharystycznej  jeden z mężczyzn stojących nieopodal zadrwił na głos z Najświętszego Sakramentu. Święty Antoni postanowił rozmówić się z niedowiarkiem: ustalili, iż zakonnik nie będzie jadł przez trzy dni, do czego zostanie zmuszony także muł. Po upływie wyznaczonego okresu postu na kilka metrów przed zwierzęciem położono wiązkę siana. Gdy tylko ruszyło w jego stronę święty Antoni odsłonił Najświętszy Sakrament i zawołał: „Mule, w imię Boga, przyjdź tu i uwielbij swojego Stwórcę!”. Zwierzę natychmiast zawróciło, zgięło przednie nogi i  pokłoniło się Eucharystii.

Druga wersja tej historii mówi nam o niejakim Ignacio, który czuł, iż jest powołany do życia kapłańskiego. Nie był jednak skory do porzucenia ziemskich radości, więc przepełniony wątpliwościami poprosił Najwyższego o jakiś znak w dniu Bożego Ciała. Gdy zbliżał się do niego ksiądz niosący Najświętszy Sakrament, Ignacio pomyślał: „Jeśli to naprawdę byłby sam Bóg, to nawet muły padałyby przed nim na kolana”. W tym właśnie momencie muł, na którym przyjechał do miasteczka, zrobił dokładnie to, co w myślach wypowiedział mężczyzna: zgiął nogi i nisko się pokłonił. Ignacio uznał to za znak i resztę swego życia poświęcił Bogu i głoszeniu siły Eucharystii.

 A jaka mogła być rzeczywista przyczyna pojawienia się tradycji małych mułów (jak też są nazywane wspomniane już figurki)? Święto Bożego Ciała to jednocześnie meksykańskie dożynki. Ludzie zwozili więc do miasteczek nie tylko owoce swojej pracy, ale też towary, które następnie były sprzedawane na specjalnie z tej okazji organizowanym targu. Wszystkie one transportowane były oczywiście na mułach. Ich obecność w trakcie święta stała się tak oczywista, iż z czasem zaczęto wytwarzać figurki dla dzieci przedstawiające te zwierzęta, dzięki czemu do dnia dzisiejszego są one nieodłącznym elementem Bożego Ciała.

 Tak więc z okazji dzisiejszego święta: Wszystkiego Najlepszego… Państwu! :)

Później drogie dzieci było jeszcze gorzej– powstały ambient media. Satelity śledziły a Google rysowały każdy ruch nawet tak mało widoczny jak zmaina Web 2.0 na 3.0. Ludzie zaczęli używać takich słów jak: marketing, sponsoring, zarzadzanie marką. Coraz mniej czasu poświęcano przeszłości i tradycji a więcej przyszłościowej strategii rozwojowej danego produktu.Nowe czasy, nowe obyczaje.

Ale jak te nowe wiatry intelektualne jeszcze nie wiały to więcej na bosaka się chodziło. Niebo było czyste i zwierzyny w lasach też było więcej. Prawdopodobnie  kobiety miały wtedy niezwykle piekną barwę głosu. W ogóle ludzie częściej przy wspólnych stołach siedzieli i dużo opowiadali sobie nawzajem.

Ponoć ogniska tego dnia palili i całymi grupami po lasach chodzili w poszukiwaniu zioła czy tam kamienia jakiegoś. Zresztą, wbijcie w wyszukiwarkę i się upewnijcie o co chodziło. Bo ja to tylko taką powierzchowną mam wiedzę na ten temat. W końcu to takie bezużyteczne…

Jednakże muszę Wam odmówić– bez konsultingu z HR i PR nie mogę podejmować takiej decyzji. Ja wiem, że można by popracować nad desingiem i nawiązać do naszej ostatniej kampani… Lubię ten Wasz zapał do odnajdowania archetypów!

 Może za rok? Bo w  tym roku na pewno nie będzie powierzchni reklamowej dla nocy świętojańskiej.

Wasz Manager