Lekcję „Malujemy lico skrzyni” przygotowali: Marcin Burzymowski i Małgorzata Jaszczołt

Fotografowała Erika Krzyczkowska-Roman

 Sesja ma charakter otwarty, uczestnictwo w niej w roli słuchacza jest bezpłatne i nie wymaga wcześniejszego zgłoszenia.

W programie wystąpienia dotyczące sztuki profesjonalnej i sztuki ludowej, ethnodesignu, wizualności, muzealnictwa, nowych technologii wykorzystywanych w służbie kultury, muzeów wirtualnych i in. Wśród prelegentów znajdą się wybitni badacze, młodzi naukowcy, jak również praktycy wdrażający nowatorskie rozwiązania w muzeach.

 Tegoroczną sesję dedykujemy pamięci profesora Ksawerego Piwockiego (1901–1974) – wybitnego historyka sztuki, etnologa, muzealnika, konserwatora. Będzie to kolejna odsłona cyklu konferencyjnego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, w ramach którego chcemy poruszać tematy aktualne dla współczesnego świata nauki i kultury, a jednocześnie upamiętniać postaci, które ten świat tworzyły, osoby, których znaczenie wykraczało poza sztywne ramy uprawianych dyscyplin.

 Aktualny program można znaleźć na stronie Muzeum w zakładce „Aktualności”: http://ethnomuseum.website.pl/doc_1075-_muzeum-sztuka-zywa-w-kregu-inspiracji-tworczoscia-ksawerego-piwockiego.html

Muzeum – sztuka żywa?

W kręgu inspiracji twórczością Ksawerego Piwockiego

27–28 października 2011

ul. Kredytowa 1

Zapraszamy!

Spróbowaliśmy ożywić tamte czasy poprzez para-teatralną formę zabawy, realizując temat:

Pludry i rapier:  potwarz dla sarmackości — wszelkie zło z Zachodu pochodzi, na ziemi sarmackiej jeno szlachta polska godnie żyć może.

Prowadzenie warsztatów: : Joanna i Tomasz Wolscy, Klara Sielicka-Baryłka, Amudena Rutkowska

W grze udział wzięła młodzież z  Gimnazjum nr 59 przy Zespole Szkół nr 61

Spotkanie poświęcone Tadeuszowi Nowakowi

Zapraszamy również do obejrzenia zdjęć ze spotkania. Fotografowała Krystyna Wodecka.

Joanna i Marcin Świderscy to osoby, które zaczęły realizować swoje marzenia dość późno, ale lepiej późno niż wcale.

Marcin — absolwent polonistyki na UW, nauczyciel i student Instytutu Psychologii Procesu; Joanna — absolwentka inżynierii środowiska na SGGW, zajmuje się projektami infrastrukturalnymi współfinansowanymi z funduszy UE. Obydwoje pragną zobaczyć i choć trochę poznać świat organizując wszystkie wyprawy samodzielnie, wnikając w ten sposób w lokalne środowiska, znoszą trudy podróży z miejscową ludnością.

Wyjazdy backpakerskie kojarzone są raczej z włóczącymi się z plecakami po egzotycznych krajach studentami, niż z 30 — letnimi rodzicami obecnie 4-letniego synka Nataniela. To, co na ogół kryje się pod pojęciem wyjazdów backpakerskich, to całkowite zaprzeczenie masowej, zorganizowanej turystyce, czyli niskobudżetowe spanie w hostelach, żywienie się na ulicznych bazarach i lokalnych knajpach.

Na spotkanie z Joanną, Marcinem i Natanielem zapraszamy 23 września do PME!

Wilegiaturowe, letniskowe tradycje dzisiejszego Otwocka, Józefowa czy Wawra

A wszystko zaczęło się od Kronenberga i Andriollego. W sierpniu 1877 roku została uruchomiona, wybudowana przez Leopolda Kronenberga (1812–1878), Droga Żelazna Nadwiślańska, której trasa wiodła z Mławy do Kowla przez Warszawę oraz Lublin. W 1880 roku znaczną część folwarku Anielin, położonego po obu brzegach rzeki Świder w granicach dzisiejszego Otwocka i Józefowa, zakupił znany warszawski ilustrator Elwiro Michał Andriolli (1836–1893).

Własną wizję kolonizowania terenu, który w 1883 roku otrzymał nazwę Brzegi, przedstawił artysta następująco: „Mam to, czegom pragnął, do czegom wzdychał: naturę i ciszę. W najpiękniejszym punkcie zbuduję sobie wygodny dworek, a w miarę środków będę budował wille dla letników, ale dla letników miłujących spokój i pragnących rzeczywiście zapomnieć podczas lata o wielkim mieście oraz o jego okropnościach.” A po latach jego przyjaciel i biograf Henryk Dobrzycki napisał: „Że myśl pobudowania domków i założenia kolonii w miejscowości tak zdrowotnej i pięknej, jaką zakupił Andriolli, musiała mieć rację bytu, dowodzi tego okoliczność, iż wkrótce potem do właściciela Brzegów udawać się zaczęli interesanci, pragnący w jego sąsiedztwie siedziby dla siebie pobudować. W lat kilka miał już Andriolli licznych sąsiadów odstępując im bardzo chętnie po kawale gruntu ze swojego terytorium.”

Styl Andriollego, czyli styl nadświdrzański, dziś potocznie znany jako świdermajer, spodobał się przyjeżdżającym letnikom i przyszłym mieszkańcom tzw. linii otwockiej. Znalazł także licznych naśladowców. Wprawni cieśle i snycerze w oparciu o wzory dworków i willi Andriollego, korzystając z szablonów wycinali ornamenty w deskach ręcznie lub mechanicznie laubzegą, kontynuowali i rozwijali dzieło zapoczątkowane przez artystę. Tworzyli w ten sposób charakterystyczną drewnianą architekturę, która po latach zaczęła dominować w bliższej i dalszej okolicy Brzegów Andriollego.

W architekturze nadświdrzańskiej nie funkcjonował jeden obowiązujący kanon zdobniczy. Dom najczęściej budowany był na planie prostokąta, a wokół obrastał licznymi werandami przeznaczonymi do letniego wypoczynku, czyli do latowania. Podstawowym budulcem dla dworków Andriollego, a następnie przez wiele lat dla budynków w stylu nadświdrzańskim było drewno sosnowe, z którego wytwarzano m.in. konstrukcję domu, więźby dachowe i deski. Zewnętrzne detale architektoniczne były obficie zdobione najczęściej ornamentami geometrycznymi lub roślinnymi. Ozdoby pojawiały się w werandach, w szczytach budynków, w wieżach, w balustradach, w narożach domów, w szalunkach, a także przy oknach, gankach, daszkach, furtkach, ogrodzeniach oraz w altanach.

Wśród świdermajerów budowanych w późniejszych latach, można czasami spotkać budynki, których drewniane ganki i obszerne werandy przylegały do murowanej bryły głównej domu.

Szanowni Państwo!
Kronenberg, Andriolli i wilegiatura, czyli letniska podwarszawskie linii otwockiej — to nazwa projektu, którego celem jest wzbudzenie zainteresowania przeszłością oraz dokumentowanie ginących śladów pamięci po dawnych letniskach wśród mieszkańców dzisiejszej linii otwockiej. Jeżeli jesteście zainteresowani tematem i chcielibyście wziąć udział w tym społecznym przedsięwzięciu — prosimy o kontakt z podanymi poniżej osobami:

Uzdrowisko Otwock — Anna Radomska, a.m.radomska@gmail.com, tel. 693107116; Letnisko Świder i letniska józefowskie — Robert Lewandowski, roblewandowski@wp.pl, tel. 605035774; — Lidia Dańko, lidiad@medianet.pl, tel. 501585850; Letniska wawerskie (Miedzeszyn, Radość, Międzylesie, Anin) — Dorota Choińska, dchoinska@gmail.com, tel. 600955677.

Państwa wsparcie może mieć formę udostępnienia i ocalenia od zapomnienia informacji na temat życia w letniskach linii otwockiej. W wielu domach znajdują się prawdopodobnie zdjęcia, zapiski lub ciekawostki z tamtych lat. Wiele starszych osób pamięta wydarzenia, które mogą wzbogacić wiedzę o naszym regionie. Warto więc Ś zanim wyrzucimy coś bezpowrotnie Ś przejrzeć własne zasoby i być może udostępnić je innym.

Tematycznie projekt wpisuje się w wydarzenia Roku Andriollego. Został dofinansowany przez Fundację Kronenberga działającą przy banku Citi Handlowy w Warszawie, a realizowany jest przez Fundację Andriollego we współpracy z grupą osób, którą oprócz wyżej wymienionych stanowią m.in.: Eliza Radzanowska, Marzenna Szymańska, Rafał Fijałkowski — prowadzący warsztaty edukacyjne, konkursy, olimpiady wiedzy, gry i zabawy itp., eliza@arete-art.pl, tel. 508498358; Maja i Zbigniew Płażewscy, Lidia Dańko, Joanna i Paweł Szpygiel odpowiedzialni za przygotowanie plansz wystawowych oraz okolicznościowej publikacji do druku. Koordynacja projektu Robert Lewandowski.

PROJEKT DOFINANSOWAŁA FUNDACJA KRONENBERGA PRZY CITI HANDLOWY

Proza nurtu wiejskiego skupiała się na analizie zjawisk społecznych i psychologicznych, będących następstwem procesów migracyjnych. Portretowano patriarchalną kulturę i obyczajowość wiejską, wysuwając zarazem na pierwszy plan bohaterów rozdartych, tęskniących za stabilnym i uporządkowanym światem, który opuścili, ale też rozumiejących, że powrót nie jest możliwy. Nie tylko dlatego, że wymagałoby to porzucenia obranej drogi życiowej, często związanej z osobistą karierą, ale i z tego względu, iż kultura wiejska — na skutek przemian cywilizacyjnych — ulega nieodwracalnej destrukcji. Według Jana Błońskiego współczesną literaturę wiejską możemy podzielić na tzw. plany. Mamy więc plan socjologiczny, do którego należą Kawalec i Trziszka, plan społeczno – obyczajowy i polityczny, który reprezentują Morton, Ozga i Michalski, plan mitograficzny, którego wyznawcą jest Ożóg, a wreszcie plan fenomenologiczny, w którym umieścimy Myśliwskiego, Pilota i Redlińskiego.

Jaskółką cyklu jest spotkanie poświęcone Tadeuszowi Nowakowi – już 15 września o godz. 18, choć Nowak nie bardzo się zgadzał na określanie jego twórczości terminologią „Literatura chłopska, czy wiejska.” Mówił: „Nigdzie nie ma czegoś takiego, tylko w Polsce, że istnieje podział na literaturę miejską – inteligencką i chłopską. Jest tylko jeden podział: na literaturę dobrą i złą. Dlaczego Faulknera nie wkłada się do szufladki z napisem „amerykański pisarz powiatowy”?”

Kiedy byłam młoda i gniewna, wydawało mi się, że jest w tym sporo racji. Bo Nowak nie mieści się w planach określonych przez prof. Błońskiego. Nie jest on pisarzem wiejskim, ale piewcą raju. A jego rajem nie jest wieś sama w sobie, lecz wieś alegoryczna, przetworzona przez magię, idylliczna. Zachwycamy się Marquezem i Cortazarem, a nie wiemy, że Nowak pisał tak już wcześniej.

Prozy Nowaka są zapisem poetyckiej wyobraźni dziecka. Zdumiewa mnie doskonała jedność tego świata. Cudowna wszechwładza wyobraźni nad wszystkim. Nad każdym doświadczeniem. Nad każdym uczuciem. Nad każdą myślą. Nad rzeczami, roślinami, zwierzętami, ludźmi. Dziecko jest kreacjonistą, ponieważ w jego rozumowaniu równie realne są różne warstwy rzeczywistości: marzenia, baśnie, fantazja, sen, irracjonalność. Dziecko zaciera granicę między nimi: marzenie jest realnością, fantazja czymś do urzeczywistnienia. Jest to podniesiony do odpowiedniej potęgi realizm, realizm pełny, jak gdyby kulisty, w którym liczy się nie tylko to, co da się dotknąć. Nowak maluje swoje prozy rzeczami, ptakami, zwierzętami, tworząc kompozycje jakby Chagallowskie, gdzie obok siebie leżą dziwne, różne i niespodziewane przedmioty i postacie. Jego intuicjonistyczna metafizyka prowadzi jego prozę ku niezwykłości i fantastyce. Jego świat zaludniony jest niezwykłymi istnieniami – bo wiecznie żywa natura jest niewyczerpana w swych twórczych możliwościach. Otwiera się przed naszymi oczyma wielkie misterium dziwności, ale dziwność ta nie ma w sobie nic zjawiskowo – widmowego. Jest nasycona barwami, bryłowata, masywna, zdolna trwać nawet w pełnym świetle słonecznym, jak oszałamiające wizje Hieronima Boscha czy Piotra Breughela Młodszego. I jest tam magia. Oj jest.

Jest tam magia codzienności, życia powszedniego, praktyki potocznej. W tym świecie słowa mają moc przepowiedni, a wszystkim zdarzeniom towarzyszą czynności magiczne. Drogą do poznania samego siebie są wieczne przeobrażenia, metafizyczne metamorfozy, którym nieustannie ulegają bohaterowie, ale także świat, który ich otacza. Jak u Bergsona, zakwestionowane zostaje prawo odrębności poszczególnych istnień. Idea jedności wszechrzeczy, wiara we wszechduszę świata – wpływają na panteistyczny sposób pojmowania przyrody, w której widzi się świadka praistnienia, rozproszony element wieczności. Nowak, ten czarodziej – przeobraziciel rezygnuje z porównania konwencjonalnego, z owych „niby”, „jakby”, „jak gdyby”, czy „zdawałoby się”. To jest pierwszy stopień, zaledwie sygnalizujący możliwości. W drugim stopniu – magia zaczyna działać, wrażenia obiektywizują się i przenoszą na swój przedmiot: „W takiej ciszy słyszało się wysoko nad sobą i szeroko wokół siebie. Nic też dziwnego, że słyszałem poranne pacierze, śpiewane godzinki, wzdychanie serdeczne. To matki śpiących żołnierzy modliły się w dalekich wsiach, wspominały ich pierwsze kroki, wyjście za gęsiami, pierwszą bójkę na pięści, upatrzoną na końcu wsi dziewczynę.” [Wniebogłosy] Wreszcie w trzecim stopniu – metafora, stając się metamorfozą, prowadzi do najdziwniejszych, lecz uzasadnionych swym wewnętrznym mechanizmem, przemian.

Twórczość Nowaka ma swoje korzenie w romantyzmie, w opozycji realnego i nierealnego, w ucieczce w światy wyobraźni, więc jak gdyby w pionie, w diachronizmie. Świat Nowaka sięga głęboko do tradycji, do Biblii, antyku, przetwarzając je i przefiltrowując  przez wyobraźnię i język. Świata Nowaka nie da się prosto uchwycić, ani opisać. Rzeczywistość wyrasta tu jakby ze słowa. W literaturze mimetycznej chodzi o adekwatne przedstawienie rzeczywistości, a rzeczywistość Nowaka jest wielowymiarowa, w niej się kryją archetypy i w niej się kryje obszar zderzeń zmysłowych, myślowych, emocjonalnych.

Pisarstwo Tadeusza Nowaka to próba ujęcia podstawowych problemów egzystencjalnych za pomocą języka mitów i symboliki odwołującej się do podświadomości człowieka, jak u Zygmunta Freuda, czy Gustawa Junga. Na filozofię twórczą Nowaka, na jego oryginalną mitologię poetycką, w równym stopniu składają się obrazy kultury ludowej, obyczaju, przyrody i świata mitycznych, kościelnych obrzędów, jak i tradycyjne dziedzictwo poezji polskiej wraz z pewnymi wątkami europejskiej literatury współczesnej, np. surrealizmu. W efekcie powstaje nie eklektyczne pomieszanie technik, lecz spójna i własna poetyka. Proza Nowaka uchodzi za jeden z najbardziej charakterystycznych przejawów wrażliwości umysłowej i oddaje w sposób nieporównany pełnię doznań, w których zamyka się cielesna i dotykalna uroda świata, bogactwo jego barw, kształtów, dźwięków, smaków i woni. Ale do tego się nie ogranicza. Dopełnia tez często obraz przedstawionego świata elementami poetyckiej fantazji i baśni, sugestią, że w bezpośrednim sąsiedztwie świata dostępnego dla zmysłów istnieje inny, powołany do życia przez ludzką wyobraźnię. Rodzaj mitycznej przestrzeni jest miejscem samym w sobie i obowiązują tu prawa odwieczne. Mamy tutaj rodzaj kultury magicznej, tzn. wszyscy wierzą w to, że w symbolach objawia się kontakt świata realnego ze światem metafizycznym. Nasycenie utworu symbolami nadaje mu charakter poetycki, ale także wyższy wymiar, pozarealny. Najważniejszą inspiracją dla Nowaka jest Biblia – ta wielka księga życia, świata i wszechświata. Technikę poetycką Nowaka Jerzy Kwiatkowski nazywa „biblijnym alegoryzmem”. Nie chodzi tu nawet o obrazowanie, porównania, przenośnie – po prostu te osobliwe przygody, które się ciągle dzieją u Nowaka, są bardzo często parafrazami, alegoriami i wszelkimi innymi przekształceniami Biblii, na którą nakłada się folklor.

Nie jest to jednak taki folklor, jaki znamy choćby z Muzeum. Wydarzenia, obrzędy, zwyczaje ludowe są u Nowaka zniekształcone przez jego wspomnienia i potrzeby duchowe. Przedstawione rytuały ludowe są więc baśniowe, urojone, zlepione ze szczątków autentycznych zwyczajów i tradycyjnych obrazów.

 Pisarstwo Nowaka to powrót do dzieciństwa, odzyskiwanie raju, ujrzanego na chwilę w najwcześniejszej młodości. Ale też wyraz tęsknoty za jednością, tożsamością z przyrodą i społecznością. Ta nostalgia jedności, nostalgia komunii, jest u Nowaka najistotniejsza. Taki jest też natrętny antropomorfizm Nowaka – jest to powrót do dnia stworzenia, jeszcze przed grzechem pierworodnym. Jest to świat troszeczkę nierzeczywisty, świat w tęczy, jak Eliadowskie „In illo tempore”, w którym jednak obok idylli istnieje zbrodnia, śmierć i cierpienie. Świat Nowaka jest w gruncie rzeczy manichejski. Z jednej strony mamy dobro, z drugiej – irracjonalne, nie dające się niczym usprawiedliwić zło. Owo zło może mieć określone formy historyczne, jednakże  w istocie jest siłą metafizyczną. Jest pierwiastkiem diabelskim w świecie. Nie brak tu także miejsca na cierpienie. Rajskość polega u Nowaka na danej człowiekowi możliwości, czy czasie zapanowania nad nimi dzięki twórczej pracy wyobraźni, która u tego pisarza jest najwspanialszym darem człowieka. Jak u Prousta, Nowak wraca swój czas utracony, swój raj dziecinny, przenosząc go alegorią w mit.

Kiedy dorósł, została w nim nieodwołalnie naruszona wspólnota instynktowna, spontaniczna, trzewiowa, która pojawia się przed refleksją, w ogóle nie podlegając zakwestionowaniu. Arkadia z jego dzieciństwa niknie dla niego, w miarę jak on stara się do niej powrócić. Stąd narastająca fantasmagoryczność jego marzeń, przenoszonych coraz dalej w przeszłość, legendę mit i sen. Arkadyjska wieś stoi w miejscu – okropna, cudowna, anachroniczna – a Nowak idzie naprzód, ale w pojedynkę, w nieznośnej samotności.

Portret

Odszedł i nie powraca

Ubrany w jaskółczy frak, w cylinder i rękawiczki.

Chodzi po mieście, niewspółczesny, jak dorożkarski koń.

Jest delikatny.

Na światło mówi: tymianek, na rzekę mówi: zieleń.

W jego oczach czai się wielka kałuża nocy,

Gdzie rzeczy zatopione świecą białymi brzuchami.

Chciał coś wymyślić, zakreślić wokół siebie białe koło i żyć.

Ugiął kolano, powiedział: miła, miła.

Uderzono go młotkiem w ciemię.

Obrzucono go kaloszami kochanków.

Jest sam.

Rozmawia z psami.

Tropi mysie pazurki na śniegu.

I tylko czarny baran, ofiarny baran, obraca się w nim i beczy,

Obraca się w nim i beczy w dzień i w noc.

Tadeusz Nowak

Zapraszamy również do słuchania:  http://www.radiownet.pl/publikacje/o-folklorze-ukrytym-w-prozie-i-poezji-tadeusza-nowaka

fot. Marzenna Szymańska