W 2024 roku Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie rozpoczęło projekt „Utracona kolekcja. Badania na rzecz odtworzenia przedwojennego inwentarza Muzeum Etnograficznego w Warszawie”. Badania dofinansowane są ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzącego z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych” oraz Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach umowy W/UMWM-UU/UM/KP/6245/2024 z dn. 24.07.2024 r.
W ramach zadania, zaplanowanego na lata 2024-2025, zespół projektowy PME, liczący 9 osób, prowadził badania dotyczące odtworzenia przedwojennego inwentarza zbiorów, a zarazem opracowania strat wojennych jednej z najważniejszych polskich kolekcji etnograficznych, która znajdowała się w zasobach warszawskiego Muzeum Etnograficznego w latach 1888-1945. Od stycznia 2024 roku rozpoczęliśmy kwerendy w archiwach krajowych, muzeach, w archiwach instytucji naukowych. Skompletowaliśmy rozproszoną dokumentację archiwalną dotyczącą historii Muzeum, jego przedwojennych zbiorów i ich darczyńców. Pozyskane materiały zdigitalizowano a obecnie są opracowywane. Działania te umożliwiły nam stworzenie bazy danych utraconych w trakcie wojny muzealiów a pośrednio rekonstrukcję przedwojennego inwentarza.
Dlaczego podjęliśmy ten temat?
We wrześniu 1939 roku muzealna kolekcja liczyła ok. 30 000 zbiorów, pochodzących z terenów Polski, krajów Europy oraz Azji, Afryki, Ameryki Północnej i Południowej, Australii i Oceanii. Stanowiła jedną z najbardziej reprezentatywnych kolekcji etnograficznych w kraju. W wyniku działań wojennych cały zbiór Muzeum łącznie z inwentarzami i zbiorami ikonograficznymi uległ zniszczeniu, grabieży lub rozproszeniu.
Przez lata Pracownicy i Pracowniczki PME prowadzili badania proweniencyjne dotyczące zbiorów Muzeum a także historii instytucji. Szczątkowo znajdowane informacje pozwalały tylko w niewielkim stopniu uzupełnić luki w naszej wiedzy. Na szczęście niektóre dane były na tyle istotne, że pozwoliły nam na podjęcie kolejnej próby. Tym razem podeszliśmy do zadania w sposób dogłębny i całościowy – w ramach programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Badanie polskich strat wojennych”.
Jest to zatem pierwsze tak szeroko zakrojone działanie w naszej instytucji, mające na celu przebadanie procesu budowania kolekcji muzealnej przed wojną i jej utraty w trakcie.
Cele projektu:
- pozyskanie materiałów archiwalnych, ikonograficznych oraz publikacji dotyczących historii Muzeum i jego kolekcji z lat 1888–1945, tj. od daty założenia Muzeum do zakończenia II wojny światowej;
- digitalizacja pozyskanych materiałów;
- stworzenie kompleksowej bazy danych poprzez skompletowanie rozproszonej dokumentacji archiwalnej dotyczącej historii Muzeum;
- odtworzenie przedwojennego inwentarza.
Zadania w ramach projektu (2024):
- kwerendy w archiwach krajowych, muzeach oraz w archiwach instytucji naukowych –wysłaliśmy zapytania, poprosiliśmy o konsultacje i przeprowadziliśmy kwerendy w następujących instytucjach:
Archiwum Akt Nowych,
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie,
Archiwum Państwowe w Poznaniu,
Archiwum Polskiej Akademii Nauk (Warszawa, Poznań),
Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Uniwersytetu w Łodzi,
Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
Archiwum Zakładowe Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie,
Biblioteka m.st. Warszawy – Czytelnia Starych Druków i Rękopisów,
Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny,
Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi,
Muzeum Etnograficzne im. Franciszka Kotuli w Rzeszowie,
Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie,
Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie,
Muzeum Narodowe w Krakowie,
Muzeum Narodowe w Warszawie,
Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej,
Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałbińskiego w Zakopanem,
Muzeum Ziemi Sądeckiej w Nowym Sączu,
Polska Akademia Nauk Biblioteka Kórnicka,
- kwerendy w zasobach cyfrowych:
CRISPA – biblioteka cyfrowa Uniwersytety Warszawskiego,
Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty,
Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie,
Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa,
Internet Archive (archive.org),
Łódzka Regionalna Biblioteka Cyfrowa,
Małopolska Biblioteka Cyfrowa,
Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa,
Narodowe Archiwum Cyfrowe,
Polona.pl,
Staatliche Museen zu Berlin.
- badanie spuścizn: m.in: Eugeniusza Frankowskiego, Marii Frankowskiej, Janiny Tuwan, Tadeusza Dziekońskiego, Jana Żołny Manugiewicza i innych osób związanych z Muzeum, a także wspólnej historii Muzeum Etnograficznego, Muzeum Przemysłu i Rolnictwa oraz osób z nim związanych, m.in. Józefa Leskiego oraz Stanisława Leśniowskiego;
- kwerendy w zakresie korespondencji pracowników Muzeum Etnograficznego z lat 1888-1945 a także korespondencji powojennej (1945-1955);
- opracowanie pozyskanego materiału;
- szkolenie dla pracowników muzeów etnograficznych.
W dniu 22 listopada 2024 roku zorganizowaliśmy szkolenie dla zaproszonych przedstawicieli muzeów lub oddziałów muzeów o charakterze zbiorów etnograficznych. Głównym celem szkolenia była wymiana doświadczeń muzealników w zakresie badań proweniencyjnych kolekcji etnograficznych, sposobów docierania do materiałów źródłowych i poszukiwania strat. Głosy specjalistów z różnych środowisk badawczych stały się dla nas platformą do wymiany doświadczeń i różnych perspektyw, a także opinii i dyskusji. Dalekosiężnym celem było wzmocnienie wśród pracowników muzeów przeświadczenia o istotności badań dotyczących pochodzenia obiektów.
Stan badań w 2024 roku
- spisaliśmy ok. 487 pozycji inwentarzowych, wśród których znalazło się wiele wpisów grupowych. Łącznie dało nam to przybliżoną liczbę ponad 20 700 obiektów. Uwzględniając fakt, że wpisy zawierają duplikujące się obiekty, szacujemy, że spisaliśmy połowę całkowitej objętości przedwojennego inwentarza;
- skierowaliśmy zapytania w sprawie kwerend do 19 instytucji, z czego – z racji wskazanego do badań materiału – łącznie wykonaliśmy 16 kwerend w różnych instytucjach na terenie Polski;
- przejrzeliśmy ok. 400 różnych publikacji, z czego zgromadziliśmy 134 publikacje zarówno przed-, jak i powojenne. Znajdują się w nich informacje nt. historii Muzeum, jego kolekcji i ich darczyńców oraz takie, które pozwalają na uzupełnienie wiedzy dotyczącej przedwojennego inwentarza;
- w zasobach PME przejrzeliśmy ok. 1600 materiałów ikonograficznych, z czego zeskanowaliśmy 118 (785 skanów). Przedstawiają one fragmenty sal wystawienniczych i zbiorów Muzeum Etnograficznego, a także poszczególnych obiektów i ich elementów (np. hafty);
- w ramach wszystkich przeprowadzonych kwerend przejrzeliśmy ok. 4000 jednostek archiwalnych, 10 teczek wystaw;
- łącznie ok. 15 metrów bieżących akt.
Zadania w ramach projektu (2025):
W 2025 roku kontynuowaliśmy projekt, w ramach którego:
- przeprowadziliśmy kwerendy w archiwach krajowych i zagranicznych, muzeach, w archiwach instytucji naukowych; wysłaliśmy zapytania, poprosiliśmy o konsultacje i wykonaliśmy kwerendy w następujących instytucjach:
Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego,
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk,
Miejski Ogród Zoologiczny im. Antoniny i Jana Żabińskich w Warszawie,
Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi – Archiwum Archeologiczne,
Muzeum Archeologiczne w Krakowie,
Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego,
Muzeum Narodowe we Wrocławiu,
Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi,
Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie,
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego,
a także:
Grassi Museum für Völkerkunde w Lipsku,
Humboldt Forum w Berlinie,
Sammlung für Völkerkunde w Getyndze,
Staatliche Museen w Berlinie;
- prowadziliśmy digitalizację pozyskanego materiału;
- opracowanie pozyskanego materiału
- opracowanie kart inwentarzowych obiektów
- opracowanie przedwojennego inwentarza zbiorów
W październiku 2025 roku projekt zakończył się konferencją „Nieopowiedziane historie. Utracone – odzyskane kolekcje muzeów etnograficznych”. W pierwszej części konferencji zaprezentowaliśmy wyniki naszych badań, przedstawiliśmy wynik naszej pracy – przedwojenny inwentarz Muzeum Etnograficznego w Warszawie. W drugiej części konferencji oddaliśmy głos przedstawicielom muzeów etnograficznych, okręgowych lub narodowych z Bydgoszczy, Łodzi, Torunia, Zakopanego, Poznania, Wrocławia, Zakopanego, Krakowa, Katowic, Nowogrodu i Lwowa. Nasze gościnie podzieliły się z nami swoimi doświadczeniami i refleksjami w kwestii strat wojennych i losów kolekcji etnograficznych w trakcie II wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia zniszczeń i strat poniesionych w latach 1939-1945, a także próbom ich odzyskania po wojnie.
Wyniki projektu
Największym osiągnieciem projektu jest przedwojenny inwentarz Muzeum Etnograficznego w Warszawie: według naszych szacunków udało nam się odtworzyć 2/3 przedwojennych zbiorów. Ostateczna liczba pozycji w inwentarzu to:
- 1178 pozycji inwentarzowych – wpisy pojedyncze i grupowe, co daje nam łączną liczbę 16626 obiektów z Polski i Europy
- 607 pozycji inwentarzowych – wpisy pojedyncze i grupowe, co daje nam łączną liczbę 3353 obiekty z kolekcji tzw. pozaeuropejskich (Azja, Afryka, Ameryka, Oceania)
Ostateczna liczba obiektów 19 979 w stosunku do szacowanej w 2024 roku (20 700) jest mniejsza, ponieważ w trakcie weryfikacji pozyskanego materiału udało nam się odrzucić pozycje zdublowane. Kolejnym wynikiem inwentarza jest krzyżowe połączenie części pozyskanych fotografii obiektów z ich opisami w materiałach źródłowych. Dzięki temu zabiegowi mogliśmy opracować kilkadziesiąt kart inwentarzowych.
Zebrany w trakcie trwania projektu materiał przyczynił się również do wyłonienia następujących tematów związanych z przedwojenną historią Muzeum Etnograficznego w Warszawie:
- pracownicy Muzeum Warszawskiego
- darczyńcy i kolekcjonerzy związani z Muzeum Etnograficznym
- wystawy w przedwojennym Muzeum Etnograficznym
- losy zbiorów w trakcie II wojny światowej
- współpraca polskich i niemieckich etnografów w dwudziestoleciu międzywojennym i wpływ na losy kolekcji w trakcie II wojny światowej
- powojenna historia instytucji, reaktywacja Muzeum i jego zbiorów
- badania proweniencyjne
- współczesne źródła wiedzy a badania nad stratami wojennymi i proweniencją kolekcji etnograficznych
Dzięki finansowaniu uzyskanemu ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych” członkowie projektu przeprowadzili kompleksowe badania dotyczące historii zbiorów naszej instytucji. Dodatkowym, równie ważnym elementem projektu realizowanym w trakcie warsztatów w 2024 roku oraz konferencji w 2025 roku było zwrócenie uwagi, że nie tylko obiekty z kategorii sztuk pięknych zasługują na szeroko zakrojone działania badawcze, lecz również obiekty etnograficzne stanowią część dziedzictwa polskiego muzealnictwa.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych” oraz ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego.
