Interwencja na wystawie „Afrykańskie wyprawy, azjatyckie drogi”
Intervention at the exhibition „African Expeditions, Asian Ways” [ENG below]
Joanna Barczuk
dr Maria Wodzińska
Plakieta z głową ptaka
Badania proweniencyjne prezentowanego poniżej ołtarza dłoni (ikegobo) pozwoliły nam prześledzić także historię plakiety przedstawiającej głowę ptaka. Podobnie jak ołtarz dłoni, należy ona do grupy brązów z Beninu i trafiła do Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie ze składnicy muzealnej w Bożkowie. Tego typu płaskorzeźbione plakiety należą do najbardziej charakterystycznych wytworów sztuki dworskiej Królestwa Beninu. Zdobiły ściany i filary pałacu królewskiego, pełniąc funkcję swoistej kroniki dziejów królestwa. Przedstawiają sceny z życia dworskiego, zwycięskich wojowników, a także motywy zwierzęce i roślinne odnoszące się do władzy królewskiej oraz lokalnych wierzeń. Ptak widoczny na plakiecie, najprawdopodobniej ibis, to w tradycji benińskiej ptak proroctwa zwiastujący nieszczęście.
Kwerendę dotyczącą prezentowanego obiektu rozpoczęłyśmy w archiwach naszej instytucji. Na karcie obiektu został on nazwany „Fragmentem plakiety z głową ptaka”. Inne zapisy wskazywały, że pochodzi z terenów dzisiejszej Nigerii, natomiast nie było informacji o jego powiązaniach z Królestwem Beninu. Szczególnie ważnym dokumentem okazał się „Łączny protokół ze składnic w Bożkowie, Lubiniu i Narożnie z dnia 22 czerwca 1949 roku”. Plakieta figuruje na piątej stronie dokumentu pod numerem 215 i została opisana jako „część odlewu z głowy Ptaka” (pisownia oryginalna). W kolumnie drugiej widnieje dodatkowy numer inwentarzowy: 10882. Ta informacja umożliwiła nam sprawdzenie, czy obiekt ten, tak jak ołtarz dłoni, również był wcześniej wpisany do ksiąg inwentarzowych berlińskiego Museum für Völkerkunde. W ramach kwerendy w zbiorach archiwalnych tej placówki udało nam się odnaleźć wspomnianą plakietę na stronie 194 czwartego tomu Hauptkatalog Afrika III C z lat 1899–1901.
Informacje z platformy internetowej Digital Benin pozwoliły ponadto na wysnucie hipotezy, że obiekt został pozyskany jako łup w wyniku najazdu British Colonial Military Campaign na Królestwo Beninu w 1897 roku. Przyjrzenie się obiektom o sąsiadujących numerach inwentarzowych umożliwiło częściowe odtworzenie okoliczności wejścia przez berlińskie muzeum w posiadanie plakiety oraz prześledzenie losów całej grupy sześciu obiektów, do której należała.
Zgodnie z informacjami ze strony Digital Benin oraz z Hauptkatalog Afrika, obiekty o numerach inwentarzowych III C 10877–10882 zostały nabyte w 1900 roku od Hansa Meyera – niemieckiego geologa i podróżnika. Numer dokumentu zakupu (E 100/1900) odnotowano pod pozycją 33 w Rejestrze Nabytków Muzeum Etnologicznego w Berlinie za rok 1900 (Erwerbungsbücher des Ethnologischen Museums [Band 3]). Dodatkowa adnotacja w rubryce dotyczącej sprzedającego wskazuje na powiązanie zakupu z firmą Williama Downinga Webstera – brytyjskiego kolekcjonera i handlarza sztuką. Webster pozyskał wiele cennych obiektów od żołnierzy bezpośrednio zaangażowanych w inwazję na Królestwo Beninu w 1897 roku. Nie jest jednak jasne, czy Meyer zakupił te obiekty od Webstera, czy też to Webster nabył je wcześniej od Meyera.
Podobnie jak w przypadku ołtarza dłoni, trudno określić, w jaki sposób plakieta trafiła do składnicy muzealnej w Bożkowie. Z licznych publikacji wynika, że znaczna część zbiorów Museum für Völkerkunde została w czasie II wojny światowej zabezpieczona w składnicy w Bobolicach. Być może jednak część kolekcji pod koniec wojny lub bezpośrednio po jej zakończeniu była przenoszona pomiędzy różnymi składnicami. Jest to jedna z wielu hipotez wymagających dalszych badań.
ENG
Plaque with Bird’s Head
Provenance research on the altar of the hand (ikegobo) presented below also enabled us to trace the history of the plaque depicting a bird’s head. Like the altar of the hand, it belongs to the group of Benin Bronzes and was acquired by the State Museum of Ethnography in Warsaw from the Museum Storehouse in Bożków. Relief plaques of this kind are the most distinctive works of court art from the Kingdom of Benin. They decorated the walls and pillars of the Royal Palace, serving as a kind of chronicle of the kingdom’s history. They depict scenes from court life, victorious warriors, and animal and plant motifs associated with royal authority and local beliefs. The bird visible on the plaque, most likely an ibis, is, in the Benin tradition, a bird of prophecy and a harbinger of misfortune.
We began our research into the object presented here in our institution’s archives. On its object card, it was described as a “Fragment of a plaque with a bird’s head.” Other records indicated that it came from the territory of present-day Nigeria but contained no information about its connection to the Kingdom of Benin. A particularly important document was the “Combined protocol from the storehouses in Bożków, Lubiń, and Narożno of 22 June 1949.” The plaque appears on the fifth page of the document under number 215 and is described as “part of a cast from the Bird’s head” (original spelling). The second column contains an additional inventory number: 10882. This information allowed us to check whether the object, just as the altar of the hand, had previously been recorded in the inventory books of the Museum für Völkerkunde in Berlin. While conducting research in the archival collections of that institution, we located the plaque on page 194 of the fourth volume of the Hauptkatalog Afrika III C, covering the years 1899–1901.
Information from the Digital Benin online platform also supported the hypothesis that the object was acquired as loot during the 1897 British Colonial Military Campaign on the Kingdom of Benin. Examining objects with adjacent inventory numbers allowed us to partially reconstruct the circumstances in which the Berlin museum came into possession of the plaque and to trace the history of the entire group of six objects to which it belonged.
According to information from Digital Benin and from Hauptkatalog Afrika, the objects with inventory numbers III C 10877–10882 were acquired in 1900 from Hans Meyer, a German geologist and traveller. The purchase document number, E 100/1900, was recorded under entry 33 in the Acquisition Register of the Ethnological Museum of Berlin for 1900 (Erwerbungsbücher des Ethnologischen Museums [Band 3]). An additional note in the column concerning the seller indicates a connection between the purchase and the firm of William Downing Webster, a British collector and art dealer. Webster acquired many valuable objects from soldiers directly involved in the invasion of the Kingdom of Benin in 1897. It is not clear, however, whether Meyer bought these objects from Webster, or whether Webster had previously acquired them from Meyer.
As in the case of the altar of the hand, it is difficult to determine how the plaque found its way to the Museum Storehouse in Bożków. Numerous publications indicate that a substantial part of the Museum für Völkerkunde collection was secured during the Second World War in the storehouse in Bobolice. It is possible, however, that toward the end of the war or immediately after it, parts of the collection were moved between different storehouses. This is one of many hypotheses that require further research.
